Cà chua và ớt ngọt (ớt chuông) là hai cây quả quen thuộc nhất ở Đơn Dương. Cà chua được trồng cả ngoài đồng lẫn trong nhà kính; ớt ngọt gần như chỉ trồng trong nhà kính, nhà màng vì quả rất nhạy với mưa và nắng gắt. Trong nhà kính, nhiều vườn trồng trên giá thể xơ dừa đựng trong túi, tưới nhỏ giọt kèm dinh dưỡng.
Cà chua ngoài đồng rẻ đầu tư hơn nhưng phụ thuộc thời tiết, mùa mưa bệnh nhiều, quả dễ nứt. Trong nhà kính, cây được che mưa, tưới chính xác, thu hoạch kéo dài nhiều tháng, quả đẹp đều, đổi lại vốn đầu tư lớn và đòi hỏi kỹ thuật cao hơn.
Bài này so sánh hai cách làm, tả một vụ cà chua và ớt ngọt trong nhà kính, các vấn đề sâu bệnh theo nguyên lý, cách thu hái, phân loại và mấy mẹo cho người mua. Không có giá bán hay chi phí cụ thể vì những con số này thay đổi liên tục.
Vì sao cà chua, ớt ngọt hợp với Đơn Dương
Cà chua ưa khí hậu ôn hoà, ban ngày đủ nắng để quả lên màu, ban đêm mát để cây không bị kiệt sức. Đơn Dương nắng nhiều hơn Đà Lạt nhưng vẫn mát hơn đồng bằng nhiều, nên cây đậu quả tốt, quả ngọt, chắc thịt. Từ lâu cà chua đã là một trong những cây gắn với tên tuổi vùng rau này.
Ớt ngọt khó tính hơn: cây cần nhiệt độ ổn định, không chịu được mưa đọng trên hoa và quả, nắng gắt làm quả cháy, ẩm cao làm nấm bệnh bùng phát. Trồng ngoài trời ở cao nguyên, ớt ngọt rất bấp bênh. Khi nhà màng phổ biến, ớt ngọt mới trở thành cây trồng ổn định của vùng, với ba màu xanh, đỏ, vàng quen mắt trên quầy rau thành phố.
Dưa leo, cà tím và một số loại rau ăn quả khác cũng được trồng trong nhà kính ở Đơn Dương, nhưng cà chua và ớt ngọt là hai cây được đầu tư bài bản nhất, vì giá trị trên một đơn vị diện tích đủ cao để bù chi phí mái che.
Cà chua ngoài đồng và trong nhà kính
Bảng so sánh nguyên lý giữa hai cách trồng cà chua thường gặp ở Đơn Dương. Mức độ thực tế khác nhau theo từng vườn, giống và năm.
| Tiêu chí | Ngoài đồng | Trong nhà kính, trên giá thể |
|---|---|---|
| Vốn ban đầu | thấp: cọc, dây, màng phủ luống | cao: khung, màng, hệ thống tưới, giá thể, máng |
| Phụ thuộc thời tiết | nhiều: mưa làm nứt quả, bệnh lá | ít hơn: che mưa, kiểm soát nước tưới |
| Thời gian thu hoạch | ngắn hơn, cây tàn sớm khi bệnh | kéo dài nhiều tháng nếu chăm tốt |
| Đất và bệnh trong đất | trồng thẳng trên đất, dễ tích bệnh | giá thể tách khỏi đất, giảm bệnh đất |
| Kỹ thuật | quen thuộc, học từ kinh nghiệm | cần hiểu dinh dưỡng, độ dẫn điện dung dịch, tỉa cành |
| Đầu ra | chủ yếu chợ đầu mối | chợ, siêu thị, đơn hàng theo hợp đồng |
Không có cách nào hơn tuyệt đối. Một hộ nhỏ, vốn ít, đất có rủi ro ngập có thể hợp với trồng ngoài đồng vào mùa khô; một hộ có vốn, có đầu ra ổn định thì đầu tư nhà kính để làm quanh năm. Điều quan trọng là tính được dòng tiền trước khi vay vốn dựng mái.
Trồng trên giá thể: cây không cần đất thì sống thế nào
Giá thể phổ biến nhất là xơ dừa đã xử lý, đóng thành túi hoặc khối, đặt trên máng hoặc trên nền phủ bạt trong nhà kính. Cây con được trồng vào lỗ khoét trên túi, rễ phát triển trong xơ dừa. Xơ dừa giữ nước tốt mà vẫn thoáng khí, không chứa mầm bệnh như đất trồng lâu năm.
Vì giá thể gần như không có dinh dưỡng, toàn bộ thức ăn của cây đến từ dung dịch tưới. Hệ thống tưới nhỏ giọt đưa nước pha phân hoà tan đến từng gốc theo nhiều lần trong ngày. Người trồng theo dõi độ dẫn điện của dung dịch (một con số cho biết nồng độ phân), độ chua, lượng nước thoát ra dưới túi để điều chỉnh. Đây là kỹ thuật mà nhiều nông dân học qua thực hành, qua cán bộ kỹ thuật của công ty vật tư và qua nhau.
Ưu điểm lớn của giá thể là tránh được bệnh trong đất, vốn là nỗi lo của những thửa đã trồng cà chua nhiều năm. Nhược điểm là lệ thuộc hoàn toàn vào hệ thống tưới: mất điện, tắc béc, hỏng bơm vài giờ trong ngày nắng là cây héo. Giá thể cũ sau vài vụ cần được thay, và phần xơ dừa thải ra nên được ủ làm phân hoặc trộn vào đất chứ không đổ bừa ra suối.
Một vụ cà chua trong nhà kính
Thứ tự công việc của một vụ cà chua leo giàn trên giá thể thường như sau. Thời gian cụ thể thay đổi theo giống, mùa và cách làm của từng vườn.
- Chuẩn bị nhà. Vệ sinh nhà kính sau vụ trước, thay hoặc khử trùng giá thể, kiểm tra màng, lưới chắn côn trùng và hệ thống tưới.
- Trồng cây con. Cây giống mua từ vườn ươm, nhiều nơi dùng cây ghép trên gốc khoẻ để chịu bệnh. Trồng vào túi giá thể đã ngâm ướt đều.
- Treo dây, tỉa cành. Cây được quấn quanh dây treo từ giàn trên cao, tỉa nhánh phụ để dồn sức nuôi quả trên thân chính.
- Hỗ trợ thụ phấn. Trong nhà kính ít gió và côn trùng, nên người trồng rung nhẹ chùm hoa hoặc dùng cách khác theo hướng dẫn kỹ thuật để hoa đậu quả.
- Điều chỉnh tưới. Lượng nước và dinh dưỡng tăng dần theo sức lớn của cây và theo nắng trong ngày.
- Hạ dây và thu hái. Cây cao dần, người trồng hạ dây để chùm quả ở tầm tay; quả chín dần từ chùm dưới lên, thu nhiều đợt trong tuần.
- Kết thúc vụ. Khi cây già, năng suất giảm, nhổ bỏ, dọn sạch tàn dư và chuẩn bị cho vụ mới.
Ớt ngọt: cây khó tính nhất trong nhà màng
Ớt ngọt mất nhiều thời gian từ trồng tới quả chín đỏ hay vàng hơn cà chua, nên rủi ro mỗi vụ cũng dài hơn. Quả xanh hái sớm hơn, quả đỏ, vàng phải để trên cây thêm một thời gian dài nữa cho đổi màu, trong thời gian đó chỉ cần một đợt nắng gắt hay bệnh là mất cả lứa.
Trong nhà màng ở Đơn Dương, cây ớt ngọt cũng được treo dây, tỉa cành để giữ hai đến bốn thân chính, trồng trên giá thể hoặc trên luống đất có phủ màng. Người trồng chú ý giữ nhiệt độ và độ ẩm trong nhà ổn định: những ngày nắng gắt cần mở thông gió, có nơi kéo lưới che nắng; những ngày ẩm cần giữ lá khô để hạn chế nấm.
Bọ trĩ, nhện đỏ và rệp là những loài côn trùng nhỏ hay gặp trên ớt trong nhà kính; chúng chích hút làm lá xoăn, quả biến dạng, có loài còn truyền virus. Lưới chắn côn trùng ở cửa và vách, cửa ra vào hai lớp, bẫy dính màu, vệ sinh tay chân trước khi vào nhà là những biện pháp đầu tiên. Khi cần dùng thuốc, phải theo hướng dẫn kỹ thuật, luân phiên nhóm thuốc và tôn trọng thời gian cách ly trước khi hái.
Bệnh hay gặp trên cà chua và cách nhìn theo nguyên lý
Mốc sương trong mùa mưa. Bệnh làm lá và quả có vết đen nâu lan nhanh khi trời ẩm, mưa dầm, nhiệt độ mát. Cà chua ngoài đồng mùa mưa ở cao nguyên rất dễ mắc. Che mưa, giữ thông thoáng, tỉa lá gốc, phòng sớm theo hướng dẫn là cách hạn chế.
Héo xanh do vi khuẩn. Cây đang xanh bỗng héo rũ cả cây dù đất đủ ẩm. Vi khuẩn sống trong đất và nước, lây qua rễ. Dùng cây ghép, trồng trên giá thể, luân canh với cây khác họ, nhổ bỏ cây bệnh là những cách được khuyến nghị.
Virus xoăn lá. Lá non xoăn, cây lùn, quả nhỏ; bệnh lây qua côn trùng chích hút như bọ phấn. Không có thuốc chữa cây đã nhiễm, chỉ có phòng côn trùng và nhổ bỏ cây bệnh sớm.
Nứt quả và thối đít quả. Không phải bệnh do mầm bệnh mà do rối loạn nước và dinh dưỡng: tưới thất thường gây nứt, thiếu canxi hoặc cây không hút được canxi gây thối đít quả. Tưới đều và cân đối dinh dưỡng là hướng xử lý.
Dưa leo, cà tím và những cây quả khác dưới mái che
Bên cạnh cà chua và ớt ngọt, nhà màng ở Đơn Dương còn trồng dưa leo, nhất là các giống dưa leo baby quả nhỏ, vỏ mỏng, được ưa ở siêu thị và nhà hàng. Dưa leo lớn nhanh, cho thu hoạch sớm hơn cà chua, nhưng cũng tàn nhanh, nên nhiều vườn xoay vòng dưa leo giữa hai vụ cà chua hay ớt để tận dụng nhà và giá thể.
Cà tím, đậu cove leo giàn, bí ngồi xuất hiện rải rác, có vườn trồng ngoài trời, có vườn dưới mái che tuỳ mùa. Một số hộ thử dâu tây hay dưa lưới trong nhà kính, nhưng đây là những cây đòi kỹ thuật riêng và đầu ra riêng, không phải cây chủ lực của vùng.
Lý do chung của việc trồng nhiều loại quả dưới mái che là chia rủi ro. Khi giá cà chua xuống, dưa leo hay ớt có thể đang ổn, và ngược lại. Tuy vậy mỗi cây có sâu bệnh, dinh dưỡng và cách tỉa riêng, nên người trồng thường chỉ đổi giữa hai ba cây mình đã quen chứ ít khi thay hẳn sang cây mới.
Với người tìm hiểu nghề, đi theo một vòng xoay như vậy trong một năm là cách học nhanh nhất về nhịp làm việc của nhà kính ở Đơn Dương: lúc nào trồng, lúc nào dọn, lúc nào bận hái suốt ngày.
Thu hái, phân loại và cho người mua
Cà chua bán chợ đầu mối thường được hái khi quả bắt đầu chuyển màu, để trên đường đi quả chín dần mà không nhũn. Quả cho thị trường gần hoặc bán lẻ tại chỗ được để chín hơn trên cây. Sau khi hái, quả được phân loại theo kích cỡ, màu, loại quả nứt, méo riêng ra, rồi xếp vào thùng có lót để không dập.
Ớt ngọt cũng được phân theo màu và cỡ, lau sạch, có nơi bọc màng từng quả hoặc đóng hộp cho siêu thị. Quả đẹp phải bóng, chắc, cuống xanh tươi, không vết nám. Ớt chịu vận chuyển khá tốt nếu không bị đè nặng.
Với người mua, cà chua ngon thường cầm nặng tay, màu đỏ đều, vỏ căng, cuống tươi. Quả chín ép bằng cách giữ lâu ngày thường mềm, nhạt mùi. Ớt ngọt tươi có cuống xanh, quả không nhăn. Cả hai nên để nơi thoáng mát, cà chua chưa chín hẳn đừng cho ngay vào tủ lạnh vì lạnh làm quả mất mùi.
Câu hỏi thường gặp
Cà chua Đơn Dương khác cà chua đồng bằng thế nào?
Khí hậu mát giúp cà chua cao nguyên đậu quả tốt, thịt chắc, ít bị nắng nóng làm hư. Ở đồng bằng cà chua chủ yếu trồng vụ đông. Chất lượng cụ thể còn phụ thuộc giống và cách trồng; cà chua nhà kính ở Đơn Dương thường đều mã hơn cà chua ngoài đồng.
Cà chua trồng trên giá thể có kém tự nhiên hơn trồng đất không?
Không hẳn. Cây vẫn quang hợp, ra hoa, đậu quả như bình thường, chỉ khác là dinh dưỡng được cung cấp qua nước tưới thay vì rút từ đất. Chất lượng quả phụ thuộc vào giống, dinh dưỡng cân đối và việc tuân thủ thời gian cách ly, không phụ thuộc vào việc có đất hay không.
Vì sao ớt ngọt đỏ, vàng thường đắt hơn ớt xanh?
Quả ớt đỏ, vàng là quả xanh để trên cây thêm một thời gian dài để chín và đổi màu. Thời gian đó cây phải nuôi quả, ít ra lứa mới, rủi ro hư hỏng cao hơn. Vì vậy giá thành trên mỗi quả màu thường cao hơn quả xanh, dù cùng một giống.
Khách du lịch có được hái cà chua trong nhà kính không?
Chỉ khi chủ vườn đồng ý và có tổ chức cho khách. Phần lớn nhà kính sản xuất không mở cửa vì lo mang mầm bệnh vào. Nếu được vào, nên làm theo hướng dẫn vệ sinh, không tự ý hái, không chạm vào cây khi chưa được phép.
Dựng nhà kính trồng ớt ngọt có cần học kỹ thuật trước không?
Rất nên. Ớt ngọt có chu kỳ dài, đòi hỏi quản lý dinh dưỡng, nhiệt độ và côn trùng chặt chẽ. Người mới thường học qua làm thuê hoặc làm chung với hộ có kinh nghiệm một hai vụ, tham gia lớp tập huấn của ngành nông nghiệp hay công ty vật tư, rồi mới đầu tư riêng.
Cà chua để tủ lạnh có sao không?
Cà chua chín hẳn có thể để ngăn mát vài ngày nếu chưa dùng kịp. Quả chưa chín nên để ở nhiệt độ phòng cho chín tiếp, vì lạnh làm quả ngừng chín và mất mùi thơm. Trước khi ăn, lấy quả ra khỏi tủ một lúc sẽ ngon hơn.