Tuyến đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt, dài khoảng 84 km, được người Pháp xây dựng trong khoảng ba thập niên đầu thế kỷ XX và hoàn thành vào đầu thập niên 1930. Tuyến có những đoạn ray răng cưa để đoàn tàu leo được dốc lớn, và đi qua thung lũng Đơn Dương với nhà ga Dran là điểm dừng quan trọng giữa đường. Tàu ngừng chạy trong thời chiến những năm 1960, sau năm 1975 đường ray bị tháo dỡ dần.
Với vùng Đơn Dương, tuyến đường sắt không chỉ là một chuyện kỹ thuật. Nó tạo ra khu phố quanh ga, giữ lại cái tên Dran, và mở đường cho rau cao nguyên đi xuống đồng bằng. Bài này kể lại tuyến đường từ góc của vùng đất mà nó chạy qua, và chỉ ra những dấu vết người đọc còn có thể tìm thấy.
Vì sao cần một tuyến đường sắt lên cao nguyên
Khi Đà Lạt được chọn làm nơi nghỉ dưỡng của người Pháp ở Đông Dương, bài toán lớn nhất là đường đi. Từ biển lên cao nguyên phải vượt một dãy núi dốc đứng, đường bộ thời ấy vừa chậm vừa nguy hiểm. Một tuyến đường sắt nối với đường sắt xuyên Đông Dương ở Tháp Chàm, gần Phan Rang, sẽ cho phép chở người và hàng hoá lên xuống đều đặn, bất kể mùa mưa.
Hướng tuyến được chọn đi từ Tháp Chàm theo thung lũng lên Sông Pha, vượt sườn núi phía đông bằng đoạn ray răng cưa, lên tới vùng cao rồi chạy qua thung lũng Đơn Dương tương đối bằng phẳng, sau đó leo tiếp một đoạn dốc nữa lên Đà Lạt. Thung lũng Đơn Dương vì thế là quãng nghỉ của đoàn tàu giữa hai đoạn leo dốc, rất hợp để đặt một nhà ga lớn.
Công trình kéo dài nhiều năm, chia thành nhiều chặng, đoạn dưới xuôi làm trước, đoạn qua đèo và đoạn lên Đà Lạt làm sau. Mốc năm của từng chặng có những cách ghi khác nhau trong tài liệu; điều thống nhất là toàn tuyến chỉ thông suốt vào đầu thập niên 1930, và nhà ga Đà Lạt với ba mái nhọn quen thuộc được xây trong cùng thập niên ấy.
Ray răng cưa: tàu leo dốc thế nào
Đường sắt thông thường chỉ leo được dốc nhẹ, vì bánh xe sắt trên ray sắt rất dễ trượt. Ở những đoạn dốc lớn trên tuyến này, người ta đặt thêm một thanh ray có răng ở giữa hai ray chính. Đầu máy có bánh răng ăn khớp với thanh ray ấy, kéo đoàn tàu đi lên từng chút một, và giữ cho tàu không trôi ngược khi xuống dốc.
Tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt có hai đoạn dùng ray răng cưa: một đoạn trên sườn đèo phía đông, nơi đường leo từ Sông Pha lên vùng cao quanh Eo Gió, và một đoạn trên quãng leo từ thung lũng lên cao nguyên Đà Lạt. Ở giữa hai đoạn ấy là quãng chạy qua vùng Đơn Dương, tàu chạy bằng bám dính như đường sắt thường. Đây là một trong số ít tuyến đường sắt răng cưa từng có ở châu Á.
Với hành khách thời ấy, đoạn leo đèo là trải nghiệm đáng nhớ: tàu chạy chậm, tiếng máy nặng nề, cảnh vật chuyển từ vùng khô nóng dưới chân núi sang rừng thông mát lạnh. Khi tàu xuống tới thung lũng Đơn Dương, không khí đã là không khí cao nguyên, ruộng đồng mở ra hai bên.
Ga Dran và khu phố quanh ga
Ga Dran nằm ở khu vực nay thuộc xã D'Ran, là nhà ga lớn nhất trong vùng Đơn Dương. Quanh ga mọc lên nhà ở của công nhân đường sắt, kho hàng, quán ăn, cửa hàng tạp hoá, rồi chợ. Người từ miền xuôi lên làm việc cho đường sắt, cho các công trình, và những người buôn bán theo sau, dần dần tạo thành một khu dân cư đông đúc nhất vùng.
Nhà ga cũng là nơi rau của thung lũng lên tàu. Những thửa vườn rau quanh Dran và các vùng lân cận có thêm cách đưa sản phẩm đi xa: lên Đà Lạt bán cho phố thị, hay xuống Tháp Chàm để nối đi các nơi. Có thể xem tuyến đường sắt là một trong những tiền đề sớm nhất cho nghề trồng rau hàng hoá của Đơn Dương, dù quy mô thời ấy nhỏ hơn nhiều so với về sau.
Khi tàu không còn chạy, khu phố quanh ga không tàn đi mà chuyển sang sống bằng đường bộ, bằng chợ và nông sản. Chợ D'Ran, các dãy phố buôn bán, các vựa rau hôm nay đều nằm trên nền khu dân cư hình thành từ thời nhà ga. Thị trấn D'Ran, rồi xã D'Ran, là di sản trực tiếp của nhà ga Dran.
Tuyến đường sắt qua các giai đoạn
Bảng tóm lược các giai đoạn của tuyến theo cách ghi thống nhất trong tài liệu phổ thông. Năm cụ thể của từng chặng và năm ngừng chạy có nhiều cách ghi, nên bảng ghi theo thời kỳ.
| Giai đoạn | Điều diễn ra | Với vùng Đơn Dương |
|---|---|---|
| Đầu thế kỷ XX | Khảo sát, bắt đầu xây các chặng dưới xuôi | Vùng Dran được chọn làm chặng nghỉ giữa hai đoạn dốc |
| Thập niên 1910 – 1920 | Làm tiếp các chặng lên đèo | Công nhân, thợ thuyền đến vùng, bắt đầu có khu dân cư |
| Đầu thập niên 1930 | Toàn tuyến thông suốt lên Đà Lạt | Ga Dran hoạt động đều đặn, khu phố quanh ga lớn lên |
| Thập niên 1960 | Chiến tranh, tàu ngừng chạy | Khu phố quanh ga chuyển sang sống bằng đường bộ |
| Sau năm 1975 | Đường ray, cầu cống bị tháo dỡ dần | Chỉ còn nền đường, cống, một số dấu vết nhà ga |
| Hiện nay | Đoạn ngắn ga Đà Lạt – Trại Mát chạy tàu du lịch | Đoạn qua Đơn Dương không còn tàu |
Ý tưởng khôi phục tuyến đường sắt lên Đà Lạt được nhắc đến nhiều lần trong các năm qua. Đến nay đó vẫn là đề xuất; người đọc nên theo dõi thông tin chính thức thay vì tin vào các bài lan truyền về thời điểm khởi công.
Ngừng chạy, tháo dỡ và số phận các đầu máy
Chiến tranh trong thập niên 1960 khiến việc vận hành tuyến đường đi qua vùng núi trở nên khó khăn và nguy hiểm; tàu chạy thưa dần rồi ngừng hẳn. Sau năm 1975, tuyến không được khôi phục. Đường ray, tà vẹt, cầu thép bị tháo dỡ dần, một phần được dùng vào việc khác. Ở nhiều đoạn, nền đường cũ trở thành đường đất, bờ ruộng hay lối đi của người dân.
Các đầu máy hơi nước răng cưa của tuyến có một số phận đặc biệt. Theo các tài liệu về đường sắt di sản, một số đầu máy đã được đưa sang châu Âu, phục chế và cho chạy lại trên tuyến đường sắt núi dành cho du khách. Câu chuyện này thường được nhắc như một bằng chứng về giá trị kỹ thuật của tuyến đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt.
Ở Việt Nam, nơi còn giữ được nhiều nhất là ga Đà Lạt, với nhà ga cũ, một số toa và đầu máy trưng bày, cùng đoạn ngắn chạy tàu du lịch đi Trại Mát. Phần đi qua Đơn Dương chỉ còn trong ký ức người già và những dấu vết rải rác ngoài đồng.
Tìm dấu vết tuyến đường sắt ở Đơn Dương
Nền đường cũ. Ở một số đoạn trong thung lũng, nền đường sắt cao hơn ruộng xung quanh, chạy thẳng hoặc uốn cong đều đặn — khác hẳn đường đất do người dân tự mở. Người địa phương thường biết đoạn nào là "đường tàu cũ".
Cống, mố cầu. Những cống đá, mố cầu xây kiên cố bắc qua suối là dấu vết bền nhất, nhiều cái vẫn còn dưới lớp cỏ.
Khu ga D'Ran. Khu vực nhà ga cũ nằm trong xã D'Ran. Tình trạng công trình mỗi năm mỗi khác, có lúc được nhắc đến chuyện bảo tồn; nên hỏi người địa phương trước khi tìm đến.
Tên gọi. Những cách nói như "xóm ga", "đường tàu", "dưới ga" trong lời người già là dấu vết bằng ngôn ngữ của tuyến đường sắt.
Ảnh cũ. Ảnh tư liệu chụp ga Dran, đoàn tàu răng cưa qua thung lũng giúp nhận ra vị trí xưa khi đối chiếu với địa hình hôm nay.
Lưu ý khi đi tìm di tích đường sắt
Nền đường sắt cũ ngày nay phần lớn nằm trên đất canh tác, đất vườn của người dân hoặc đất công đã có người sử dụng. Muốn đi bộ dọc nền đường hay vào xem một cái cống, mố cầu, nên hỏi chủ đất trước và đi theo lối người dân chỉ. Không giẫm lên luống rau, không đi vào nhà kính khi chưa được phép, và cẩn thận với các đoạn bờ dốc, suối sâu trong mùa mưa.
Những ai quan tâm nghiên cứu nên kết hợp tư liệu và thực địa: bản vẽ tuyến cũ, ảnh xưa, lời kể của người cao tuổi và quan sát địa hình. Với người đi đường bình thường, một lần ghé khu D'Ran, nghe kể chuyện nhà ga và nhìn lại thung lũng nơi đoàn tàu từng chạy qua, đã đủ để thấy vùng đất này từng là một chặng quan trọng trên đường lên Đà Lạt.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, có thể ghép chuyến ghé D'Ran với chuyến đi tàu ngắn ở ga Đà Lạt để các em thấy tận mắt toa tàu, đầu máy cũ, rồi về Đơn Dương nghe kể đoàn tàu từng chạy qua đâu. Cách học lịch sử bằng chân như vậy dễ nhớ hơn mọi trang sách.
Tuyến đường sắt trong ký ức người Đơn Dương
Những người còn nhớ chuyến tàu qua thung lũng nay đều đã cao tuổi. Câu chuyện họ kể thường giống nhau ở vài điểm: tiếng còi tàu vọng khắp thung lũng mỗi lần đoàn tàu vào ga, cảnh người ra ga đón người thân từ dưới xuôi lên, những gánh rau, bao gạo được đưa lên toa, và trẻ con chạy theo đoàn tàu dọc nền đường. Với nhiều gia đình người Kinh, chuyến tàu là con đường đã đưa ông bà họ lên cao nguyên lập nghiệp.
Ký ức ấy cũng gắn với những đổi thay khó khăn. Khi chiến tranh lan rộng, tàu chạy thưa rồi ngừng, khu phố quanh ga phải tìm cách sống khác. Sau năm 1975, nhiều người chứng kiến cảnh đường ray bị gỡ dần; có gia đình dùng tà vẹt, sắt vụn vào việc nhà, có đoạn nền đường thành lối đi vào ruộng. Những chi tiết nhỏ như vậy ít khi được ghi chép, nhưng lại là phần sống động nhất của lịch sử tuyến đường.
Người trẻ ở Đơn Dương hôm nay biết đến đường sắt chủ yếu qua lời kể và qua ga Đà Lạt. Ghi lại lời kể của người cao tuổi, sưu tầm ảnh gia đình chụp ở ga Dran, đánh dấu những đoạn nền đường còn lại là những việc nhỏ mà ai yêu vùng đất này cũng có thể làm, trước khi những dấu vết cuối cùng mất hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Tuyến đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt có đi qua Đơn Dương không?
Có. Tuyến đi từ Tháp Chàm lên Sông Pha, vượt đèo bằng ray răng cưa, qua thung lũng Đơn Dương với nhà ga Dran là điểm dừng lớn, rồi leo tiếp lên Đà Lạt. Đoạn qua Đơn Dương nay không còn tàu chạy.
Ga Dran nằm ở đâu?
Ga Dran nằm ở khu vực trung tâm cũ của thị trấn D'Ran, nay thuộc xã D'Ran, tỉnh Lâm Đồng. Khu phố quanh ga chính là nền của khu chợ và thị trấn về sau. Nên hỏi người địa phương để tìm đúng vị trí nhà ga cũ.
Đường sắt răng cưa là gì?
Đó là đường sắt có thêm một thanh ray có răng đặt giữa hai ray chính ở những đoạn dốc lớn. Đầu máy có bánh răng ăn khớp vào thanh ray này để kéo tàu leo dốc và giữ tàu khi xuống dốc, điều mà đường sắt thường không làm được.
Tàu ngừng chạy từ bao giờ?
Tàu ngừng chạy trong những năm chiến tranh thập niên 1960; năm cụ thể có nhiều cách ghi khác nhau trong tài liệu. Sau năm 1975 tuyến không được khôi phục và đường ray bị tháo dỡ dần, chỉ còn nền đường và một số công trình.
Hiện nay còn đi tàu được đoạn nào?
Chỉ còn đoạn ngắn từ ga Đà Lạt đi Trại Mát được khai thác tàu du lịch. Đoạn qua Đơn Dương và đoạn đèo xuống Tháp Chàm không còn đường ray, nên không có tàu chạy qua vùng Đơn Dương.
Có kế hoạch khôi phục tuyến đường sắt không?
Ý tưởng khôi phục tuyến đường sắt lên Đà Lạt được nhắc đến nhiều lần, nhưng đến nay vẫn là đề xuất. Nên theo dõi thông tin chính thức của cơ quan nhà nước thay vì tin các tin lan truyền về thời điểm khởi công.