Với một nhóm nhà vườn ở Đơn Dương muốn cùng bán rau theo hợp đồng, hợp tác xã thường hợp hơn khi mục tiêu là phục vụ chính các thành viên: gom hàng, mua vật tư chung, đứng tên hợp đồng bao tiêu. Công ty hợp hơn khi có một vài người góp vốn lớn, muốn điều hành nhanh và chia lợi theo vốn. Tổ hợp tác là bước nhẹ nhất để thử làm chung trước khi đăng ký.
Câu hỏi này đến từ thực tế: bếp ăn, siêu thị, đơn vị xuất khẩu ít khi ký hợp đồng với từng hộ lẻ mà muốn một đầu mối có tư cách pháp lý, xuất được hoá đơn, chịu trách nhiệm về chất lượng. Ở các vùng rau như Lạc Lâm, Ka Đô, Quảng Lập, nhiều nhóm nhà vườn đã đi qua đúng ngã ba ấy.
Bài so sánh các mô hình theo những điểm nhà vườn quan tâm nhất. Quy định cụ thể nằm trong Luật Hợp tác xã 2023, Luật Doanh nghiệp và văn bản hướng dẫn; nên kiểm bản hiện hành hoặc hỏi cán bộ phụ trách kinh tế ở xã, liên minh hợp tác xã tỉnh trước khi làm.
So sánh ba mô hình theo việc nhà vườn cần
Bảng dưới tóm theo nguyên lý chung của pháp luật hiện hành, đủ để định hướng; khi làm hồ sơ cần đọc điều khoản cụ thể.
| Điểm so sánh | Tổ hợp tác | Hợp tác xã | Công ty TNHH |
|---|---|---|---|
| Số người tối thiểu | Ít nhất 2 thành viên | Ít nhất 5 thành viên chính thức | 1 (một thành viên) hoặc 2 trở lên |
| Tư cách pháp nhân | Không; hoạt động theo hợp đồng hợp tác | Có | Có |
| Biểu quyết | Theo thoả thuận trong hợp đồng | Mỗi thành viên một phiếu, không theo vốn | Theo tỷ lệ vốn góp |
| Chia lợi nhuận | Theo thoả thuận | Chủ yếu theo mức sử dụng dịch vụ, phần còn lại theo vốn | Theo vốn góp |
| Phù hợp khi | Thử làm chung, mua chung vật tư | Nhiều hộ cùng bán sản phẩm, cần đầu mối | Vài người góp vốn lớn, muốn điều hành tập trung |
Điểm cốt lõi khác nhau là hợp tác xã tồn tại để phục vụ thành viên, còn công ty tồn tại để sinh lời cho người góp vốn. Nếu nhóm của bạn coi việc bán rau giá ổn cho từng nhà là mục đích chính, hợp tác xã đúng với tinh thần đó hơn.
Hợp tác xã giải quyết được gì cho vùng rau
Vấn đề lớn nhất của nhà vườn lẻ ở Đơn Dương là thế yếu khi bán. Một hộ có vài sào cà rốt khó đàm phán với vựa, càng khó ký với siêu thị. Khi mười, hai mươi hộ gom lại, hợp tác xã có đủ sản lượng đều đặn để ký hợp đồng dài hạn, đủ hồ sơ để làm VietGAP chung, đủ quy mô để thuê xe lạnh hay đầu tư nhà sơ chế.
Mua vào cũng vậy. Phân bón, màng nhà kính, ống tưới mua theo lô lớn thường được giá tốt hơn và có hoá đơn rõ ràng. Hợp tác xã còn là đầu mối để nhận hỗ trợ trong các chương trình phát triển nông nghiệp, tập huấn kỹ thuật, vay vốn theo chuỗi liên kết, những thứ hộ lẻ khó với tới.
Một lợi ích ít được nhắc là kỷ luật sản xuất. Khi đã ký hợp đồng chung, cả nhóm phải theo một quy trình: cùng lịch xuống giống, cùng ghi nhật ký phun thuốc, cùng thời gian cách ly. Điều đó nâng chất lượng rau đồng đều, nhưng cũng là chỗ dễ va chạm nhất nếu có thành viên không giữ cam kết.
Những điểm hợp tác xã hay vướng
Bán ngoài khi giá chợ cao. Lúc giá chợ vượt giá hợp đồng, có thành viên lén bán cho vựa ngoài, làm hợp tác xã thiếu hàng giao cho bên mua. Điều lệ cần quy định rõ nghĩa vụ giao sản phẩm và cách xử lý.
Thiếu người quản lý. Nhà vườn giỏi trồng chưa chắc giỏi sổ sách, hoá đơn, đàm phán. Nhiều hợp tác xã yếu vì giám đốc kiêm đủ việc. Thuê kế toán, cử người học quản trị là khoản nên tính từ đầu.
Vốn mỏng. Mỗi thành viên góp ít, hợp tác xã khó đầu tư kho lạnh hay xe tải. Có thể huy động thêm vốn từ thành viên theo nghị quyết đại hội hoặc vay theo chuỗi, nhưng phải tính dòng tiền theo mùa rau.
Ranh giới quỹ chung và tiền riêng. Tiền bán rau về tài khoản hợp tác xã rồi mới chia lại cho thành viên. Nếu chia chậm hay thiếu minh bạch, lòng tin mất rất nhanh. Công khai bảng kê từng chuyến hàng là cách giữ tin tưởng.
Hợp tác xã "trên giấy". Có nơi lập hợp tác xã chỉ để nhận hỗ trợ rồi để đó. Muốn làm thật, cần có ít nhất một hợp đồng đầu ra trước hoặc ngay sau khi đăng ký.
Khi nào công ty hợp hơn
Công ty TNHH hay công ty cổ phần hợp khi một hoặc vài người bỏ vốn chính, chịu rủi ro chính và muốn quyền quyết định tương xứng. Ví dụ một gia đình ở Lạc Lâm đầu tư vài héc-ta nhà kính, thuê công nhân, tự lo đầu ra: mô hình công ty giúp tách tài sản kinh doanh khỏi tài sản riêng, dễ vay ngân hàng, dễ xuất hoá đơn.
Một mô hình hay gặp nữa là công ty thu mua ký hợp đồng liên kết với nhiều nông hộ hoặc với hợp tác xã. Công ty lo đầu ra, tiêu chuẩn, đôi khi ứng trước giống và vật tư; nông hộ lo trồng. Đây không phải lựa chọn loại trừ nhau: hợp tác xã có thể là bên bán cho công ty, và một số thành viên hợp tác xã cũng là chủ công ty riêng.
Điểm cần cân nhắc là quan hệ với nhà vườn. Trong công ty, nhà vườn là đối tác bán hàng chứ không phải người đồng sở hữu, nên lợi ích hai bên có lúc ngược nhau về giá. Hợp đồng liên kết phải ghi rõ tiêu chuẩn, cách định giá và cách xử lý khi giá chợ biến động. Nhà vườn cũng nên hỏi công ty có cho xem kết quả kiểm tra chất lượng, biên bản loại hàng hay không, vì đó là chỗ quyết định số tiền mình thực nhận sau mỗi chuyến.
Các bước lập hợp tác xã nông nghiệp, theo nguyên lý chung
Trình tự dưới đây là khung để nhóm chuẩn bị. Hồ sơ, biểu mẫu và nơi nộp cụ thể nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh và cán bộ kinh tế của xã nơi đặt trụ sở.
- Thống nhất mục đích và sản phẩm chính: bán loại rau nào, cho ai, khối lượng bao nhiêu mỗi tuần. Không có câu trả lời này thì chưa nên lập.
- Tìm đủ sáng lập viên cam kết thật, ít nhất năm thành viên chính thức theo luật; nên chọn những hộ ở gần nhau để dễ gom hàng.
- Soạn điều lệ: vốn góp tối thiểu, nghĩa vụ giao sản phẩm, cách chia lợi, cách kết nạp và cho ra khỏi hợp tác xã, xử lý vi phạm.
- Họp hội nghị thành lập, bầu hội đồng quản trị hoặc giám đốc, ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên theo quy mô.
- Nộp hồ sơ đăng ký tại cơ quan đăng ký theo quy định hiện hành, nhận giấy chứng nhận, khắc dấu nếu cần, mở tài khoản.
- Đăng ký thuế, hoá đơn và chuẩn bị sổ sách kế toán ngay từ tháng đầu.
- Ký hợp đồng đầu ra đầu tiên và tổ chức giao hàng thử, rút kinh nghiệm trước khi nhận đơn lớn.
Liên minh hợp tác xã tỉnh và các chương trình khuyến nông thường có tài liệu mẫu điều lệ và lớp tập huấn; tận dụng những nguồn này giúp tránh sai sót ban đầu.
Tổ hợp tác: bước đệm nên thử trước
Nếu nhóm còn chưa chắc làm chung được lâu, tổ hợp tác là cách thử với chi phí thấp. Các hộ ký hợp đồng hợp tác, thoả thuận mua chung vật tư, bán chung một loại rau, chia việc gom hàng. Tổ hợp tác không có tư cách pháp nhân, nên khi ký với bên mua lớn thường phải có người đại diện đứng tên và chịu trách nhiệm.
Sau một hai vụ, nhóm sẽ biết ai giữ cam kết, ai không; khâu nào trơn tru, khâu nào trục trặc. Lúc đó chuyển lên hợp tác xã sẽ chắc hơn nhiều so với lập ngay từ đầu chỉ vì nghe nói có hỗ trợ. Nhiều hợp tác xã bền ở các vùng rau đã đi đúng con đường này: làm chung trước, đăng ký sau.
Một hợp đồng hợp tác tốt cho tổ hợp tác nên ghi: tên các hộ tham gia, người đại diện, việc mỗi hộ góp (tiền, công, phương tiện), cách mua chung và chia vật tư, cách gom hàng và chia tiền bán, thời hạn hợp đồng, cách rút ra. Viết ngắn gọn trên hai ba trang là đủ, miễn mọi người cùng đọc, cùng hiểu và cùng ký. Ở các thôn có cả người Kinh lẫn đồng bào Chu Ru, K'Ho làm chung, nên đọc to từng điều trong buổi họp để không ai ký vào thứ mình chưa nắm.
Dù chọn mô hình nào, khi tìm đối tác thu mua hoặc tìm hợp tác xã đang hoạt động gần mình để học hỏi, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo xã và theo ngành.
Chuẩn bị sổ sách và con người ngay từ năm đầu
Phần lớn hợp tác xã rau gặp khó không phải vì thiếu đất hay thiếu kỹ thuật, mà vì sổ sách rối. Tiền bán rau của hai chục hộ đi qua một tài khoản, chi phí xe, thùng, công phân loại chia cho từng chuyến, vật tư mua chung trừ cho từng nhà. Chỉ cần vài tháng ghi chép thủ công lẫn lộn, thành viên bắt đầu nghi nhau. Ngay từ đầu nên thống nhất một mẫu bảng kê cho mỗi chuyến hàng: ngày, hộ giao, loại rau, khối lượng đạt, khối lượng bị loại, đơn giá, khoản trừ.
Về con người, hợp tác xã cần ít nhất một người phụ trách kế toán có chứng chỉ hoặc thuê dịch vụ kế toán theo quy định, một người lo bán hàng và giữ quan hệ với khách, một người lo kỹ thuật và giám sát quy trình trồng. Ở hợp tác xã nhỏ, một người có thể kiêm hai việc, nhưng không nên để một người vừa thu tiền vừa ghi sổ vừa kiểm tra chính mình.
Cuối mỗi vụ, đại hội hoặc buổi họp thành viên nên xem lại kết quả: bán được bao nhiêu, chi phí chung bao nhiêu, mỗi hộ nhận về thế nào so với tự bán ngoài chợ. Con số so sánh ấy là thứ giữ thành viên ở lại thuyết phục hơn mọi lời kêu gọi.
Câu hỏi thường gặp
Lập hợp tác xã có được miễn thuế không?
Hợp tác xã nông nghiệp được hưởng một số ưu đãi thuế theo quy định, nhất là với hoạt động sản xuất, dịch vụ cho thành viên. Mức và điều kiện cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên kiểm với cơ quan thuế quản lý hoặc kế toán có kinh nghiệm với hợp tác xã trước khi lập kế hoạch tài chính.
Một người có thể vừa là thành viên hợp tác xã vừa bán rau cho vựa ngoài không?
Tuỳ điều lệ. Phần lớn hợp tác xã yêu cầu thành viên giao một phần hoặc toàn bộ sản phẩm đã cam kết, phần còn lại được tự bán. Điều này nên ghi rõ ngay khi lập để tránh tranh chấp khi giá chợ lên cao hơn giá hợp đồng.
Hộ đồng bào Chu Ru, K'Ho có thể tham gia hợp tác xã rau không?
Có. Hợp tác xã mở cho mọi hộ đáp ứng điều kiện trong điều lệ, không phân biệt dân tộc. Ở các thôn có đông đồng bào, việc giải thích điều lệ bằng ngôn ngữ dễ hiểu và có người cùng thôn trong ban quản lý giúp thành viên yên tâm hơn.
Muốn ra khỏi hợp tác xã thì vốn góp có được trả lại không?
Luật Hợp tác xã có quy định về trả lại vốn góp khi chấm dứt tư cách thành viên, kèm điều kiện và thời hạn do điều lệ cụ thể hoá. Vì vậy trước khi góp vốn, nên đọc kỹ điều khoản này trong điều lệ và hỏi rõ thời gian hoàn trả.
Công ty có thu mua được rau của nông hộ không có hoá đơn không?
Được. Doanh nghiệp mua nông sản trực tiếp của người sản xuất không có hoá đơn có thể lập bảng kê thu mua theo mẫu của cơ quan thuế để làm chứng từ chi phí. Cách lập và giới hạn áp dụng nên kiểm theo hướng dẫn thuế hiện hành.
Nên có bao nhiêu thành viên thì hợp tác xã rau chạy ổn?
Không có con số chung. Luật chỉ đặt mức tối thiểu năm thành viên chính thức. Điều quan trọng hơn là tổng sản lượng đủ đáp ứng hợp đồng đầu ra và các thành viên ở đủ gần để gom hàng trong ngày. Nhóm quá lớn mà lỏng lẻo thường khó hơn nhóm vừa phải mà gắn bó.