Một vựa thu mua rau ở Đơn Dương cần bốn thứ trước khi nói đến lời lãi: mặt bằng có chỗ cho xe tải quay đầu và chỗ phân loại có mái che; cân đã được kiểm định; vốn đủ trả tiền cho nhà vườn trong khi chờ chợ đầu mối hoặc công ty thanh toán; và một mạng lưới nhà vườn tin mình. Thiếu một trong bốn thứ, vựa rất dễ đứt sau một hai mùa giá xấu, dù chủ vựa giỏi buôn bán đến đâu.
Vựa là nghề có từ lâu ở Thạnh Mỹ, D'Ran và trung tâm các xã Ka Đô, Quảng Lập. Mỗi tối, nhà vườn chở rau tới, vựa cân, phân loại, đóng thùng, và trước nửa đêm xe tải đã chạy xuống các chợ đầu mối ở TP.HCM như Bình Điền, Thủ Đức hoặc ra miền Trung. Nghề nhìn đơn giản nhưng quay vòng tiền rất nhanh và rủi ro nằm ở cả hai đầu.
Bài này nói về việc mở và vận hành một vựa từ góc người kinh doanh. Chuyện đường đi của rau và kỹ thuật kho lạnh có bài riêng trong mục kinh tế của trang; thủ tục đăng ký và thuế xem các bài khác trong mục này.
Vựa làm gì trong chuỗi rau và sống bằng gì
Vựa đứng giữa hàng trăm nhà vườn nhỏ và một số ít người mua lớn. Với nhà vườn, vựa là nơi bán được hàng ngay trong ngày, không phải tự tìm xe, tự tìm chợ. Với người mua ở thành phố, vựa là đầu mối gom đủ khối lượng, đúng loại, đúng giờ. Vựa sống bằng khoản chênh lệch giữa giá mua và giá bán sau khi trừ công phân loại, thùng, xe, hàng hao hụt, tiền điện nước và phần rau phải bỏ vì không bán được.
Khoản chênh lệch đó không cố định. Có đêm chợ đầu mối nhận giá tốt, vựa lời; có đêm chợ ứ hàng, vựa phải bán dưới giá đã mua. Vựa giỏi không phải là vựa ép giá nhà vườn thấp nhất, mà là vựa đọc được chợ: biết hôm nay nên gom bao nhiêu, loại nào, gửi chợ nào, và giữ được quan hệ để nhà vườn không bỏ sang vựa khác khi giá thay đổi.
Ngày càng nhiều vựa ở Đơn Dương không chỉ gửi chợ đầu mối mà còn giao cho công ty sơ chế, bếp ăn, siêu thị theo hợp đồng. Khi đó vựa phải theo tiêu chuẩn chặt hơn, giữ giấy tờ nguồn gốc, xuất hoá đơn, nhưng đổi lại có đầu ra ổn định hơn chợ.
Mặt bằng một vựa cần có gì
Mặt bằng quyết định vựa chạy được bao nhiêu hàng mỗi đêm và có gây phiền cho hàng xóm hay không. Những thứ nên tính trước:
- Lối xe tải vào ra không phải lùi ra quốc lộ 27 hay đường liên xã đông xe; có chỗ đỗ chờ không chiếm lòng đường.
- Sân phân loại có mái để làm cả khi mưa; nền bê tông dốc về rãnh thoát nước, dễ rửa.
- Nguồn nước sạch để rửa rau, rửa thùng; nước thải có chỗ thoát không chảy thẳng ra suối, ra ruộng nhà bên.
- Điện chiếu sáng đủ cho làm việc ban đêm, đường dây an toàn, không câu nối tạm qua vũng nước.
- Chỗ để rau loại, lá già có thu gom hằng ngày; để ủ phân hoặc giao cho người nuôi bò thay vì đổ ven đường.
- Khoảng cách với nhà dân: tiếng xe, tiếng bốc xếp lúc nửa đêm là nguồn mâu thuẫn hay gặp nhất.
Vựa đặt trên đất nông nghiệp chưa chuyển mục đích hoặc lấn hành lang đường có thể bị yêu cầu tháo dỡ. Trước khi đổ nền, dựng mái, nên hỏi bộ phận địa chính và xây dựng của xã về mục đích sử dụng đất của thửa đó.
Cân: nơi giữ hoặc mất lòng tin
Cân phải được kiểm định. Cân dùng trong mua bán thuộc nhóm phương tiện đo phải kiểm định theo pháp luật đo lường. Giữ giấy chứng nhận và tem kiểm định còn hạn là bằng chứng mình cân đúng.
Cân trước mặt người bán. Để nhà vườn thấy số trên cân, đọc to, ghi phiếu có chữ ký hoặc xác nhận. Nhiều mâu thuẫn ở vựa bắt nguồn từ việc cân khuất, ghi sau.
Trừ bì rõ ràng. Thùng, sọt, bao có trọng lượng; thoả thuận trừ bì bao nhiêu cho từng loại và áp dụng như nhau cho mọi người.
Trừ hàng loại minh bạch. Rau dập, sâu, quá già bị loại thì để riêng cho người bán thấy, không trừ theo ước lượng sau khi người bán đã về.
Kiểm tra cân định kỳ. Dùng quả cân chuẩn hoặc vật đã biết trọng lượng để thử cân mỗi tuần; cân điện tử ngoài trời, ẩm ướt dễ lệch.
Vốn và dòng tiền: vì sao vựa hay kẹt
Nhà vườn ở Đơn Dương quen được trả tiền ngay hoặc trong vài ngày. Trong khi đó, chợ đầu mối có thể trả theo chuyến nhưng công ty, siêu thị thường trả theo kỳ, có khi vài tuần. Khoảng trống giữa hai mốc trả tiền là vốn lưu động vựa phải tự lo. Vựa nhận càng nhiều hợp đồng với khách trả chậm thì càng cần nhiều vốn, dù trên giấy đang lời.
Thêm vào đó, nhiều vựa còn ứng trước giống, phân, tiền công cho nhà vườn để giữ nguồn hàng, rồi trừ dần khi thu hoạch. Năm giá tốt, khoản ứng được trả nhanh; năm giá xấu, nhà vườn không đủ trả, vựa bị đọng tiền ở cả hai đầu. Đây là lý do một số vựa lâu năm vẫn có thể đổ vỡ sau một chuỗi tháng rau rớt giá.
Cách giảm rủi ro không có gì bí mật: tính dòng tiền theo tuần thay vì chỉ nhìn lời lỗ cuối vụ; giới hạn tổng tiền ứng trước theo khả năng; chọn khách hàng trả chậm có hợp đồng rõ, có lịch sử thanh toán tốt; giữ một khoản dự phòng cho những tuần giá xấu. Vay ngân hàng cho vốn lưu động cũng là lựa chọn, nhưng cần sổ sách rõ để chứng minh dòng tiền.
Công nợ hai đầu: theo dõi những gì
Một cuốn sổ hoặc bảng tính đơn giản với các cột dưới đây giúp chủ vựa biết mình đang được nợ và đang nợ bao nhiêu mỗi tối, thay vì đợi cuối vụ mới cộng.
| Đầu | Cần ghi | Đối chiếu khi nào |
|---|---|---|
| Nhà vườn bán cho vựa | Ngày, tên, loại rau, khối lượng đạt, hàng loại, đơn giá, đã trả, còn nợ | Mỗi lần trả tiền; cuối mỗi đợt thu hoạch |
| Nhà vườn nhận ứng trước | Ngày ứng, loại vật tư hoặc tiền, giá trị, cách trừ | Mỗi lần trừ vào tiền hàng |
| Chợ đầu mối, thương lái | Chuyến, khối lượng gửi, khối lượng bán được, giá, tiền đã nhận | Mỗi chuyến |
| Công ty, siêu thị, bếp ăn | Hoá đơn, biên bản giao nhận, hàng bị trả, hạn thanh toán | Theo kỳ thanh toán trong hợp đồng |
Khi một khách hàng lớn chậm trả quá hạn, sổ công nợ rõ ràng là căn cứ để quyết định có giao tiếp hay dừng lại, thay vì để khoản nợ phình ra vì nể nang.
Người làm và an toàn bốc xếp ban đêm
Vựa cần người phân loại, bó rau, đóng thùng, bốc xếp, phần lớn làm từ chiều tối tới nửa đêm. Lao động thường là người trong vùng làm thêm sau giờ làm vườn, cùng lao động mùa vụ từ nơi khác tới. Trả công theo giờ, theo ca hay theo khối lượng đều có, nhưng điều kiện làm việc thì ở đâu cũng giống nhau: ẩm, lạnh, nặng, thiếu ngủ.
Tai nạn hay gặp ở vựa là trượt ngã trên nền ướt, đau lưng do bê nặng sai tư thế, bị xe tải lùi va phải trong lúc tối, điện giật từ dây đèn câu tạm. Những việc giảm rủi ro không tốn nhiều tiền: nền nhám, đèn đủ sáng, có người chỉ dẫn khi xe lùi, quy định không ai đứng giữa xe và thùng hàng, dây điện đi trên cao.
Với người làm thường xuyên, chủ vựa nên tìm hiểu nghĩa vụ hợp đồng lao động và bảo hiểm theo quy định hiện hành. Thuê trẻ chưa đủ tuổi làm ca đêm, bê vác nặng là việc không nên làm dù được gia đình đồng ý.
Giữ nhà vườn: thứ không ghi trong sổ
Ở vùng rau, nhà vườn chọn vựa dựa trên ba thứ: cân có đúng không, trả tiền có đúng hẹn không, và lúc chợ xấu vựa có bỏ mình không. Vựa chỉ nhận hàng khi giá tốt, giá xấu thì từ chối, sẽ mất khách nhanh khi mùa sau giá lên. Ngược lại, vựa nhận hàng cả lúc khó, dù trả giá thấp hơn, thường giữ được nhà vườn nhiều năm.
Một số vựa ở Đơn Dương còn đóng vai người truyền đạt yêu cầu của khách hàng xuống vườn: bếp ăn cần cà rốt cỡ nào, siêu thị cần bắp cải nặng bao nhiêu, đơn vị xuất khẩu yêu cầu thời gian cách ly thuốc ra sao. Vựa nói rõ tiêu chuẩn từ đầu vụ giúp nhà vườn trồng đúng, giảm hàng loại và giảm cãi vã lúc cân.
Người muốn biết trên địa bàn có những đơn vị thu mua, sơ chế nào đã đăng ký doanh nghiệp để tìm hiểu hoặc hợp tác có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang, lọc theo ngành bán buôn nông sản.
Những sai lầm hay gặp ở vựa mới mở
Mở ở nơi đã có nhiều vựa mà không có khách riêng. Quanh chợ Thạnh Mỹ và D'Ran, vựa nối nhau; vựa mới không có đầu ra riêng chỉ còn cách trả giá cao hơn để giành hàng, lời mỏng đi nhanh. Vựa mới bền thường bắt đầu từ một khách hàng cụ thể, như một công ty hay một mối hàng ở chợ đầu mối, rồi mới đi tìm nhà vườn. Có khách trước, vựa biết cần gom loại nào, bao nhiêu, theo tiêu chuẩn gì, và báo trước điều đó cho nhà vườn ngay từ đầu vụ thay vì vừa làm vừa đoán.
Ôm hàng khi chợ đang lên. Thấy giá tăng vài đêm liền, vựa gom thật nhiều, rồi chợ quay đầu đúng lúc hàng đang trên xe. Vựa có kinh nghiệm gom vừa đủ cho những đơn đã chắc, phần còn lại gửi bán theo giá chợ, chấp nhận lời ít mà không bị một đêm xoá sạch lãi cả tháng.
Không tách tiền nhà và tiền vựa. Tiền bán hàng dùng luôn cho chi tiêu gia đình, đến khi phải trả cho nhà vườn thì thiếu. Một tài khoản riêng cho vựa và thói quen rút tiền nhà theo tháng giúp chủ vựa biết thật sự mình lời bao nhiêu. Cuối mỗi tháng cộng lại lời lỗ từng loại rau cũng cho thấy loại nào đáng gom tiếp, loại nào chỉ làm cho có, chiếm chỗ trên sân mà không mang lại lời.
Câu hỏi thường gặp
Mở vựa rau có cần đăng ký kinh doanh không?
Có. Mua rau của người khác để bán lại thường xuyên là hoạt động kinh doanh, cần đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp. Tuỳ quy mô, khách hàng và việc sơ chế, vựa còn phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm và nghĩa vụ thuế, hoá đơn theo quy định hiện hành.
Cân điện tử mua ở chợ về dùng ngay cho vựa có được không?
Cân dùng trong mua bán phải được kiểm định theo quy định đo lường trước khi đưa vào sử dụng và định kỳ sau đó. Mua cân mới nên chọn loại có giấy tờ, rồi làm thủ tục kiểm định tại tổ chức được chỉ định. Giữ tem và giấy chứng nhận kiểm định ở chỗ dễ thấy.
Vựa nhỏ có nên nhận giao cho siêu thị không?
Giao siêu thị cho đầu ra ổn định hơn nhưng đòi hỏi tiêu chuẩn chặt, giấy tờ nguồn gốc, hoá đơn và vốn chờ thanh toán theo kỳ. Vựa nhỏ nên bắt đầu với khối lượng vừa sức, tính kỹ dòng tiền, hoặc giao qua một công ty, hợp tác xã đã có hợp đồng thay vì ký trực tiếp ngay.
Rau loại ở vựa nên xử lý thế nào?
Rau loại, lá già có thể giao cho hộ nuôi bò, nuôi heo làm thức ăn, ủ làm phân hữu cơ hoặc thu gom theo hướng dẫn của xã. Không nên đổ ra ven đường hay xuống suối vì gây mùi, ruồi, ô nhiễm nước và dễ bị nhắc nhở, xử phạt về vệ sinh môi trường.
Nhà vườn bán cho vựa nên hỏi những gì trước?
Nên hỏi cách cân, trừ bì, trừ hàng loại; trả tiền khi nào, bằng tiền mặt hay chuyển khoản; tiêu chuẩn hàng vựa cần; vựa có nhận hàng đều cả lúc giá xấu không. Hỏi thêm vài nhà vườn đã bán cho vựa đó lâu năm là cách kiểm tra đáng tin nhất.
Vựa có cần giấy chứng nhận an toàn thực phẩm không?
Tuỳ hoạt động và quy mô. Cơ sở sơ chế, đóng gói rau để bán thường thuộc diện phải có giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc thuộc trường hợp được miễn khi đã có chứng nhận như VietGAP, ISO 22000. Nên hỏi cơ quan chuyên môn nông nghiệp của tỉnh để biết vựa mình thuộc diện nào.