Ở Đơn Dương, phần lớn ruộng bắp cải, súp lơ, cải thảo, cà chua, ớt ngọt, xà lách không gieo hạt thẳng mà trồng bằng cây con mua từ vườn ươm. Vườn ươm gieo hạt vào khay nhiều lỗ chứa giá thể, nuôi cây dưới nhà lưới khoảng vài tuần rồi giao cho nông dân. Với cà chua, nhiều vườn ươm còn ghép ngọn giống lên gốc khoẻ để cây chịu bệnh đất.
Cây giống tốt là nửa thành công của một vụ rau; cây giống mang bệnh có thể làm hỏng cả ruộng và đem mầm bệnh vào đất nhiều năm. Vì vậy, hiểu vườn ươm làm việc thế nào và biết chọn cây con là kỹ năng cần thiết với người trồng rau trong vùng.
Bài này cũng nói về hoa. So với Đà Lạt, hoa ở Đơn Dương chiếm phần nhỏ hơn nhiều so với rau, nhưng vẫn có những vườn trồng hoa cắt cành và cây hoa chậu. Phần cuối bài bàn về vị trí ấy và những điều cần biết khi tính chuyện trồng hoa.
Vì sao người trồng rau mua cây con thay vì tự gieo
Hạt giống rau lai ngày nay khá đắt, nhỏ, gieo thẳng ra ruộng thì tỉ lệ nảy mầm và sống sót không đều: mưa to làm trôi hạt, nắng gắt làm cây non cháy, sâu bọ cắn mầm. Ươm trong khay dưới mái che giúp gần như mỗi hạt thành một cây, tiết kiệm hạt và cho cây đồng đều.
Thứ hai là thời gian. Cây con ở vườn ươm vài tuần thì ruộng vẫn đang trồng vụ trước. Khi vụ trước thu xong, nông dân làm đất và trồng ngay cây con đã có bộ rễ, rút ngắn thời gian cây nằm trên ruộng. Với vùng đất trồng nhiều vụ trong năm như Đơn Dương, điều này giúp tăng số vụ và chủ động lịch trồng.
Thứ ba là sự chuyên môn hoá. Ươm cây cần nhà lưới, hệ thống tưới phun sương, giá thể, kỹ thuật kiểm soát bệnh cây non. Một vườn ươm chuyên nghiệp làm việc này cho hàng trăm hộ sẽ hiệu quả hơn mỗi hộ tự làm. Nông dân chỉ cần đặt trước số lượng, loại giống và ngày lấy cây.
Một khay cây con được làm ra thế nào
Quy trình ở các vườn ươm có thể khác nhau, nhưng thường đi qua những bước sau.
- Nhận đặt hàng. Nông dân đặt loại giống, số lượng và ngày lấy cây. Có nơi nông dân tự mang hạt tới, có nơi vườn ươm cung cấp hạt.
- Chuẩn bị giá thể và khay. Giá thể thường là hỗn hợp xơ dừa, than bùn hay trấu đã xử lý, trộn đều, cho vào khay nhựa nhiều lỗ. Khay dùng lại phải được rửa sạch, khử trùng.
- Gieo hạt. Mỗi lỗ một hạt, gieo bằng tay hoặc bằng máy. Khay được ủ ở nơi ấm, ẩm vài ngày cho hạt nứt mầm đều.
- Nuôi cây trong nhà lưới. Khay đặt trên giàn cao khỏi mặt đất để thoáng và tránh mầm bệnh từ nền. Tưới phun sương nhiều lần trong ngày, bổ sung dinh dưỡng nhẹ.
- Ghép cây (với cà chua và một số cây khác). Cây gốc và cây ngọn được gieo riêng, đến độ lớn thích hợp thì cắt ghép, kẹp lại và giữ trong buồng ẩm cho vết ghép liền.
- Luyện cây. Vài ngày trước khi giao, giảm tưới, cho cây ra chỗ nắng hơn để quen với điều kiện ngoài ruộng.
- Giao cây. Cây được giao nguyên khay hoặc nhổ ra xếp thùng, chở tới ruộng trong ngày.
Thời gian từ gieo đến giao thay đổi theo cây và mùa: rau ăn lá nhanh hơn, cà chua ghép, ớt ngọt lâu hơn. Nông dân thường tính ngược từ ngày định trồng để đặt cây trước cho kịp.
Cây ghép: vì sao cà chua phải ghép
Ghép là nối phần ngọn của giống cho quả đẹp, năng suất cao lên phần gốc của một giống khác có bộ rễ khoẻ, chịu được bệnh trong đất như héo xanh, héo vàng hay tuyến trùng. Cây ghép mang ưu điểm của cả hai: rễ khoẻ của gốc, quả tốt của ngọn.
Ở những ruộng đã trồng cà chua nhiều năm, bệnh héo xanh do vi khuẩn trong đất là nỗi lo lớn: cây đang tươi bỗng héo rũ trong vài ngày, không cứu được. Dùng cây ghép trên gốc chịu bệnh là một trong những biện pháp hiệu quả nhất được ngành nông nghiệp Lâm Đồng khuyến khích từ lâu. Gốc ghép có thể là giống cà chua chịu bệnh hoặc cây cùng họ khác.
Cây ghép đắt hơn cây thường vì tốn công và tốn thêm hạt gốc, lại cần kỹ thuật và buồng chăm sóc riêng. Khi trồng, phải giữ vết ghép cao hơn mặt đất, không vùi lấp, nếu không phần ngọn sẽ ra rễ xuống đất và mất tác dụng chịu bệnh của gốc. Đây là lỗi người mới hay mắc.
Chọn cây giống khoẻ: nhìn gì, tránh gì
Bảng kinh nghiệm khi nhận cây con từ vườn ươm. Đây là hướng dẫn chung, không thay cho tư vấn kỹ thuật cho từng giống.
| Bộ phận | Cây tốt | Dấu hiệu nên từ chối hoặc hỏi lại |
|---|---|---|
| Thân | mập, thẳng, đốt ngắn | thân cao vống, mảnh, ngả màu, có vết thâm ở gốc |
| Lá | xanh đều, đủ số lá thật theo loại cây | lá vàng, đốm, xoăn, có lỗ sâu, mặt dưới có côn trùng nhỏ |
| Rễ | trắng, bám chặt giá thể, rút ra giữ được bầu | rễ nâu đen, thối, bầu rời rã, có u sần |
| Độ đồng đều | cây trong khay to nhỏ gần như nhau | khay lẫn nhiều cây còi, cây chết |
| Vết ghép (nếu có) | liền, không nứt, gốc và ngọn cùng tươi | vết ghép hở, có nấm mốc, ngọn héo |
Khi thấy rễ có u sần ở cây họ cải, cần báo ngay với vườn ươm vì đó có thể là dấu hiệu bệnh sưng rễ. Mang cây như vậy xuống ruộng là đưa mầm bệnh vào đất của mình.
Vườn ươm và trách nhiệm với cây sạch bệnh
Nguồn hạt rõ ràng. Hạt giống cần có nguồn gốc, được phép lưu hành. Vườn ươm có trách nhiệm cho biết tên giống, lô hạt khi nông dân hỏi.
Giá thể và khay sạch. Giá thể bẩn, khay không khử trùng là đường lây bệnh nhanh nhất từ vụ trước sang vụ sau, từ ruộng này sang ruộng khác.
Kiểm soát côn trùng. Nhà lưới kín, cửa hai lớp giúp ngăn bọ phấn, bọ trĩ mang virus vào khu ươm. Cây con nhiễm virus từ vườn ươm sẽ phát bệnh khi đã ra ruộng.
Ghi chép. Ghi lại ngày gieo, giống, chủ đặt hàng, các lần xử lý giúp truy lại khi có sự cố và đáp ứng yêu cầu của những vườn sản xuất theo tiêu chuẩn.
Đăng ký kinh doanh. Vườn ươm quy mô lớn là hoạt động sản xuất kinh doanh giống cây trồng, cần đăng ký và đáp ứng điều kiện theo quy định. Danh sách các cơ sở có đăng ký có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Công việc trong một vườn ươm
Vườn ươm là nơi cần nhiều bàn tay khéo và tỉ mỉ. Người làm gieo hạt vào từng lỗ khay, tưới phun sương theo giờ, nhặt cây chết, dặm cây, sắp xếp khay theo từng đơn hàng có ghi chú riêng. Công việc ghép cà chua đòi hỏi tay nghề cao: cắt vát gốc và ngọn đúng góc, kẹp khít, làm nhanh để vết cắt không khô.
Nhịp làm việc của vườn ươm đi trước nhịp ruộng vài tuần. Khi ruộng đang thu hoạch rộn ràng, vườn ươm đã kín khay cho vụ sau. Trước dịp Tết và đầu mùa khô, số đơn đặt cây tăng mạnh, nhiều vườn làm cả ngày lẫn tối để kịp giao. Ngược lại, giữa mùa mưa hay khi giá rau xuống kéo dài, nông dân ngại trồng mới, vườn ươm cũng vắng đơn.
Với lao động địa phương, vườn ươm là chỗ làm có mái che, ít phải dầm mưa nắng như ngoài ruộng, phù hợp với phụ nữ và người lớn tuổi. Nhiều người làm lâu năm ở vườn ươm trở thành thợ ghép giỏi, được các vườn khác mời làm theo mùa.
Hoa ở Đơn Dương: phần nhỏ trong vùng rau
Khi nhắc tới hoa ở Lâm Đồng, người ta nghĩ ngay tới Đà Lạt với những làng hoa nổi tiếng. Ở Đơn Dương, hoa không phải nghề chính của vùng; diện tích hoa nhỏ hơn rau rất nhiều. Tuy vậy vẫn có những vườn trồng hoa cắt cành dưới nhà màng, những hộ trồng hoa chậu bán dịp Tết, và một số cơ sở ươm cây hoa con.
Lý do hoa ít hơn rau một phần vì Đơn Dương ấm và nắng gió hơn Đà Lạt; nhiều loại hoa ôn đới cần khí hậu lạnh, ổn định mới cho bông đẹp. Một phần khác là thói quen và mạng lưới thu mua: thương lái, vựa, chợ đầu mối của Đơn Dương đã quen với rau, trong khi hoa cần kênh tiêu thụ riêng, đóng gói và vận chuyển kỹ hơn.
Trồng hoa đòi hỏi đầu tư nhà màng, hệ thống chiếu sáng hay che tối cho một số loại hoa cần điều khiển thời gian ra bông, kỹ thuật cắt tỉa, và đầu ra theo mùa lễ Tết. Giá hoa biến động còn mạnh hơn rau, có những dịp được giá cao, có những dịp hoa nở không đúng lúc thì gần như phải bỏ.
Với người muốn chuyển từ rau sang hoa ở Đơn Dương, lời khuyên chung là đi học ở vườn hoa đã có kinh nghiệm, làm thử diện tích nhỏ, tìm hiểu kỹ kênh bán và lịch thị trường trước khi chuyển đổi diện tích lớn.
Cây giống cho vườn nhà: người ở xa có mua được không
Nhiều người đi qua Đơn Dương muốn mua cây con mang về trồng ở vườn nhà hay sân thượng. Một số vườn ươm và cửa hàng vật tư bán lẻ cây giống theo khay nhỏ. Điều cần nhớ là cây con rất non, chịu vận chuyển kém: khay nên để chỗ thoáng, không phơi nắng trên xe, không đè, và trồng càng sớm càng tốt sau khi về.
Quan trọng hơn là khí hậu. Cây giống bắp cải, súp lơ, xà lách ôn đới được chọn cho khí hậu cao nguyên; mang về vùng nóng như TP.HCM hay đồng bằng, cây có thể vẫn sống nhưng khó cuộn bắp, khó kết bông. Cà chua, ớt, dưa leo thích nghi rộng hơn. Hỏi người bán giống nào chịu nóng nếu bạn định trồng ở vùng thấp.
Cuối cùng, mang cây và giá thể từ vùng này sang vùng khác cũng là cách lây lan sâu bệnh. Chỉ nên mua ở nơi có nhà lưới đàng hoàng, cây sạch, và không mang theo đất ruộng.
Nếu chỉ muốn vài cây cho vui vườn, có thể hỏi mua hạt giống ở cửa hàng vật tư rồi tự ươm khi về nhà. Hạt gọn nhẹ, dễ mang đi xa, lại cho phép chọn giống phù hợp với khí hậu nơi mình ở. Nhớ giữ hạt khô ráo và đọc hạn sử dụng trên bao.
Câu hỏi thường gặp
Mua cây giống rau ở Đơn Dương ở đâu?
Các vườn ươm và cửa hàng vật tư nông nghiệp trong vùng, nhất là dọc các trục đường chính qua xã Đơn Dương, D'Ran, Ka Đô, đều nhận đặt cây con. Hỏi hàng xóm đang trồng rau xem họ lấy cây ở đâu là cách tìm nhanh nhất. Danh bạ doanh nghiệp của trang có thể giúp tra những cơ sở đã đăng ký.
Cây cà chua ghép có cần chăm sóc khác cây thường không?
Chăm sóc cơ bản giống cây thường, nhưng khi trồng phải giữ vết ghép cao hơn mặt đất, không vun đất lấp lên. Nếu gốc ghép mọc chồi phụ thì tỉa bỏ để ngọn nhận đủ dinh dưỡng. Cây ghép khoẻ hơn nên đôi khi cần điều chỉnh lượng phân cho phù hợp.
Tự ươm cây con tại nhà có được không?
Được, nhất là với diện tích nhỏ. Cần khay, giá thể sạch, nơi có mái che chắn mưa và côn trùng, tưới nhẹ đều. Với diện tích lớn, tự ươm tốn công và rủi ro bệnh cây non cao, nên phần lớn nông dân Đơn Dương chọn đặt vườn ươm.
Vì sao cây con mới trồng hay bị héo?
Thường do rễ chưa bén vào đất, trời nắng gió, tưới không đủ, hoặc cây chưa được luyện trước khi giao. Trồng vào chiều mát, tưới đủ ẩm ngay sau khi trồng và vài ngày đầu, che nắng tạm nếu cần sẽ giảm héo. Nếu cây héo kèm rễ thối thì có thể do bệnh, cần hỏi kỹ thuật.
Trồng hoa ở Đơn Dương có lời hơn trồng rau không?
Không có câu trả lời chung. Hoa có thể cho giá trị cao hơn trên mỗi diện tích trong những dịp được giá, nhưng đầu tư lớn hơn, kỹ thuật khó hơn và rủi ro thị trường cao hơn. Khí hậu Đơn Dương cũng không thuận cho mọi loại hoa ôn đới. Nên làm thử nhỏ trước khi chuyển đổi.
Đặt cây giống trước bao lâu là vừa?
Tuỳ loại cây: rau ăn lá cần ít thời gian ươm hơn, cà chua ghép, ớt ngọt cần lâu hơn. Nông dân thường đặt trước vài tuần tới hơn một tháng, tính ngược từ ngày dự định trồng. Mùa cao điểm nên đặt sớm vì vườn ươm có thể kín lịch.