Đèo Ngoạn Mục (còn gọi là đèo Sông Pha) là đoạn quốc lộ 27 từ rìa cao nguyên phía Đơn Dương đổ xuống vùng Sông Pha, Ninh Sơn. Đèo có nhiều khúc cua gấp nối tiếp, độ dốc lớn và chênh lệch độ cao đáng kể trên một quãng ngắn. Lái an toàn qua đây chủ yếu nhờ ba việc: xe ở tình trạng tốt, xuống dốc bằng số thấp thay vì đạp phanh liên tục, và không vội.
Từ 7/2025, đầu đèo phía trên thuộc địa bàn tỉnh Lâm Đồng mới, chân đèo phía Sông Pha thuộc tỉnh Khánh Hoà mới (gồm Ninh Thuận cũ). Bài này viết cho người lái xe hơi và xe máy đi từ Đơn Dương xuống và từ dưới lên, theo góc thực hành; phần lịch sử con đường và tuyến đường sắt răng cưa đã có ở mục lịch sử của trang.
Đèo Ngoạn Mục khác những đoạn đường khác ở Đơn Dương thế nào
Trên cao nguyên, quốc lộ 27 qua vùng rau có dốc nhưng là dốc thoải theo triền thung lũng. Đến đèo, địa hình thay đổi hẳn: con đường men theo vách núi, cua tay áo liên tiếp, có quãng một bên là vách đá, một bên là vực thoáng. Tầm nhìn ở nhiều khúc cua bị vách núi che, chỉ thấy xe ngược chiều khi đã khá gần.
Đèo cũng là ranh giới khí hậu. Phía trên mát, có lúc sương; phía dưới về Ninh Sơn khô, nắng và gió hơn. Mùa mưa của hai phía lệch nhau: cao nguyên mưa nhiều vào khoảng giữa năm, còn sườn đèo hướng ra duyên hải hay có mưa lớn vào những tháng cuối năm. Vì vậy đi đèo không thể chỉ nhìn trời ở Thạnh Mỹ hay D'Ran rồi đoán cho cả quãng.
Lưu lượng trên đèo gồm xe khách, xe tải chở rau xuống duyên hải và đi các tỉnh, xe chở hàng từ dưới lên, xe du lịch và xe máy. Xe tải nặng là yếu tố quyết định nhịp đi: lên dốc chúng chậm, xuống dốc chúng phải giữ số thấp và đi đều. Người lái xe con nên chấp nhận đi theo nhịp đó thay vì tìm cách vượt.
Kiểm xe trước khi đổ đèo
Phần lớn sự cố trên đèo bắt đầu từ chuyện xe không sẵn sàng. Nếu bạn đi từ Thạnh Mỹ hay D'Ran, có thể dừng ở khu dân cư trước đèo để tự kiểm vài việc sau:
- Phanh: cảm giác đạp phanh có chắc không, có tiếng kêu rít hay rung bất thường không. Phanh có vấn đề thì không đổ đèo, tìm gara kiểm tra trước.
- Lốp: áp suất đúng khuyến cáo, gai lốp còn sâu. Lốp mòn trên mặt đường đèo ẩm ướt là mất bám rất nhanh.
- Đèn và gạt mưa: đèn chiếu gần, chiếu xa, đèn sương mù nếu có, gạt mưa còn sạch kính. Trên đèo có lúc mây phủ giữa ban ngày.
- Nhiên liệu: đổ đủ trước khi vào đèo. Trên đèo không có chỗ để tìm cây xăng, và hết xăng giữa khúc cua là tình huống nguy hiểm.
- Hàng hoá: buộc chặt đồ trên nóc xe, trên baga xe máy. Rau, củ mua mang về nếu để rời trong xe dễ lăn khi vào cua.
- Người lái: nếu đã lái liền nhiều giờ, nghỉ một lúc trước khi đổ đèo. Đèo đòi hỏi tập trung liên tục trong một quãng dài.
Với xe máy, kiểm thêm má phanh và dây ga, xích. Xe máy chở nặng nông sản xuống đèo là trường hợp nên cân nhắc nhất: phanh nóng nhanh, xe nặng đầu khó vào cua.
Xuống dốc: dùng số thấp, không ôm phanh
Nguyên tắc quan trọng nhất khi đổ đèo là để động cơ hãm tốc độ thay vì chỉ dùng phanh. Với xe số sàn, về số thấp trước khi vào đoạn dốc dài, thường là số hai hoặc số ba tuỳ xe và độ dốc; với xe số tự động, dùng chế độ số thấp hoặc chế độ phanh động cơ theo hướng dẫn của xe. Phanh chân chỉ dùng để giảm thêm khi vào cua, và nên đạp dứt khoát rồi nhả, không đạp rà liên tục.
Lý do nằm ở nhiệt. Phanh hoạt động bằng ma sát, ma sát sinh nhiệt; đạp rà phanh suốt một quãng dốc dài khiến má phanh và đĩa phanh nóng lên tới mức hiệu quả giảm rõ rệt, người lái có cảm giác đạp sâu mà xe vẫn trôi. Hiện tượng này hay xảy ra vào nửa sau của đèo, đúng lúc người lái đã mệt và chủ quan.
Dấu hiệu phanh đang quá nóng gồm mùi khét, cảm giác phanh mềm hoặc phải đạp sâu hơn, có khi thấy khói nhẹ ở bánh xe. Gặp các dấu hiệu này, tìm chỗ lề rộng an toàn để dừng hẳn, bật đèn cảnh báo, chờ phanh nguội rồi mới đi tiếp. Không dội nước lạnh lên đĩa phanh đang nóng.
Với xe máy, nguyên tắc tương tự: đi số thấp với xe số, dùng phối hợp cả hai phanh, phanh trước khi vào cua chứ không phanh gấp giữa cua. Xe tay ga không có số nên càng phải giữ tốc độ thấp từ đầu, dừng nghỉ giữa chừng nếu thấy phanh yếu đi.
Một mẹo của tài xế xe rau lâu năm là chọn số ngay từ đỉnh dốc, trước khi xe kịp lấy đà. Về số khi xe đã trôi nhanh vừa khó vừa làm hộp số chịu tải đột ngột. Nếu thấy mình phải đạp phanh liên tục mới giữ được tốc độ, đó là dấu hiệu đang đi số quá cao: tìm quãng bằng hơn, giảm hẳn tốc độ rồi về thêm một số.
Vào cua, tránh xe và đi sau xe tải
Giữ làn của mình ở mọi khúc cua. Cua tay áo dễ khiến người lái cắt cua sang làn ngược chiều. Trên đèo, xe ngược chiều có thể là xe tải lớn đang ôm cua rộng, nên cắt cua là tự đưa mình vào đường đi của nó.
Bấm còi hoặc nháy đèn ở khúc cua khuất. Ở những khúc cua không nhìn thấy phía bên kia, một tiếng còi ngắn hay nháy đèn vào ban đêm giúp xe ngược chiều biết có xe đang tới.
Nhường xe tải lớn ôm cua. Xe dài cần nhiều khoảng trống để vào cua. Nếu thấy xe tải đang vào cua hẹp từ phía trước, dừng hoặc chậm hẳn lại ở phần đường rộng hơn để nhường.
Không vượt xe tải trên đèo. Phía trước xe tải thường không nhìn thấy được; khúc cua tiếp theo có thể chỉ cách vài chục mét. Theo sau xe tải chậm vài phút luôn rẻ hơn rủi ro của một lần vượt.
Giữ khoảng cách đủ dài phía sau. Khi xuống dốc, xe tải có thể phải giảm tốc đột ngột; khoảng cách dài cho bạn thời gian xử lý và tránh được vật rơi từ thùng xe.
Sương mù, mưa và đi đèo lúc trời tối
Có những ngày đầu đèo phía Đơn Dương bị mây sà xuống, tầm nhìn chỉ còn vài chục mét. Khi gặp sương dày, bật đèn chiếu gần và đèn sương mù nếu có, không bật đèn chiếu xa vì ánh sáng phản lại từ sương làm chói mắt hơn. Giảm tốc độ tới mức có thể dừng kịp trong phạm vi nhìn thấy, bám vạch kẻ mép đường bên phải làm mốc.
Mưa trên đèo vừa làm trơn mặt đường vừa có thể gây đá lăn, đất sạt từ taluy dương xuống mặt đường, nhất là sau những đợt mưa lớn kéo dài. Đi trong mưa, giảm tốc độ, nhìn xa phía trước để phát hiện đá, đất trên mặt đường, và không dừng đỗ sát vách núi. Nếu mưa quá lớn, nước chảy thành dòng qua mặt đường, hợp lý nhất là dừng ở khu dân cư trước đèo chờ ngớt.
Ban đêm, đèo không có đèn chiếu sáng liên tục; ánh sáng duy nhất là đèn xe. Đèn pha xe ngược chiều ở khúc cua có thể làm chói trong khoảnh khắc. Người chưa quen đèo nên tránh đi đêm, nhất là khi kết hợp với mưa hoặc sương. Nếu bắt buộc phải đi, đi theo sau một xe khác ở khoảng cách hợp lý để dùng đèn hậu của họ làm mốc hướng cua.
Dừng xe ngắm cảnh và nghỉ: chỗ nào được, chỗ nào không
Cái tên Ngoạn Mục đến từ cảnh nhìn xuống đồng bằng phía duyên hải, và từ một số chỗ trên đèo có thể thấy đường ống dẫn nước của hệ thống thuỷ điện Đa Nhim chạy xuống sườn núi về phía nhà máy ở chân đèo. Nhiều người muốn dừng lại chụp ảnh, điều đó dễ hiểu, nhưng chỉ nên dừng ở chỗ có khoảng lề rộng, đã có xe khác dừng, hoặc ở các điểm dừng chân có bãi đỗ.
Tuyệt đối không dừng ngay sau khúc cua, giữa dốc hẹp hay sát mép vực. Một xe đỗ ở vị trí khuất có thể khiến xe tải phía sau phải đánh lái tránh sang làn ngược chiều. Khi dừng, bật đèn cảnh báo, người đi cùng ra khỏi xe ở phía không giáp làn xe chạy, và giữ trẻ em sát người lớn.
Nếu cảm thấy mệt, chóng mặt hay say xe, dừng ở chỗ an toàn gần nhất chứ không cố đi hết đèo. Với hành khách hay say xe, chuẩn bị trước túi nôn, nước uống, và ngồi ở hàng ghế trước nếu được, nhìn xa về phía đường thay vì nhìn điện thoại.
Lên đèo từ phía Phan Rang về Đơn Dương
Chiều ngược lại, từ vùng Sông Pha leo lên phía Đơn Dương, thử thách chuyển từ phanh sang động cơ. Xe con thường lên được dễ dàng nếu không chở quá tải; nên đi số phù hợp để động cơ không bị ì ở khúc cua dốc. Xe máy chở hai người cùng hành lý có thể yếu ở một số đoạn, nên đi đều ga, không dừng giữa dốc.
Khi lên đèo, bạn sẽ thường xuyên đi sau xe tải đang bò chậm. Kiên nhẫn là lựa chọn đúng; nếu thật sự có quãng thẳng dài, nhìn rõ không có xe ngược chiều thì mới tính vượt, và vượt dứt khoát. Chú ý xe xuống dốc ở chiều ngược lại có thể đang ở tốc độ khá cao.
Xe chở đầy hàng hoặc đủ chỗ người nên theo dõi đồng hồ nhiệt độ động cơ khi leo dốc dài. Nếu kim nhiệt lên cao bất thường, tắt điều hoà, tìm chỗ lề rộng dừng lại cho máy nghỉ, không mở nắp két nước khi máy còn nóng. Xe cũ ít bảo dưỡng hay gặp chuyện này ở nửa trên của đèo, nơi dốc kéo dài và xe phải chạy số thấp liên tục.
Lên tới đầu đèo, nhiệt độ hạ rõ so với phía dưới, có thể có sương hoặc mưa phùn. Nên chuẩn bị áo khoác cho người đi xe máy ngay từ trước khi lên đèo, và giảm tốc khi vào khu dân cư đầu tiên ở phía D'Ran.
Câu hỏi thường gặp
Đèo Ngoạn Mục và đèo Sông Pha có phải là một không?
Người địa phương và nhiều tài liệu dùng cả hai tên cho cùng đoạn quốc lộ 27 nối rìa cao nguyên phía Đơn Dương với vùng Sông Pha ở chân đèo. Tên Ngoạn Mục gắn với cảnh nhìn xuống đồng bằng duyên hải từ trên đèo.
Xe số tự động đổ đèo có cần làm gì đặc biệt?
Nên dùng chế độ số thấp, số L hoặc chế độ phanh động cơ theo hướng dẫn trong sổ tay của xe, để hộp số giữ tốc độ thay vì chỉ dựa vào phanh chân. Đạp phanh dứt khoát trước khi vào cua rồi nhả, tránh rà phanh suốt dốc.
Có nên đi xe máy chở rau từ Đơn Dương xuống đèo không?
Xe máy chở nặng xuống đèo dài là tình huống phanh dễ quá nóng và xe khó điều khiển ở cua. Nếu buộc phải đi, chia tải nhẹ bớt, kiểm phanh trước, đi chậm và dừng nghỉ cho phanh nguội. Hàng nhiều thì nên gửi xe tải.
Khi nào nên hoãn chuyến qua đèo Ngoạn Mục?
Khi có mưa lớn kéo dài, có thông báo sạt lở hay phân luồng, sương mù dày khiến tầm nhìn rất thấp, hoặc khi người lái quá mệt. Theo dõi thông báo của chính quyền và lực lượng giao thông trước khi đi, nhất là trong những tháng mưa của vùng duyên hải.
Đi đèo mất bao lâu?
Thời gian phụ thuộc mật độ xe tải, thời tiết và loại xe. Thay vì chọn một con số cố định, nên dự phòng thời gian rộng rãi, xuất phát sớm để qua đèo lúc trời sáng, và không hẹn giờ quá sát ở điểm đến phía Phan Rang hay sân bay.
Trẻ nhỏ hay say xe trên đèo thì nên làm gì?
Cho trẻ ăn nhẹ trước chuyến đi, ngồi ghế an toàn phù hợp, mở hé cửa sổ cho thoáng và cho trẻ nhìn xa ra phía trước. Chuẩn bị túi, khăn, nước uống. Khi trẻ khó chịu nhiều, dừng ở chỗ lề rộng an toàn gần nhất cho trẻ nghỉ.