Người Chu Ru xưa sống trong nhà sàn dài bằng gỗ, tre, mái tranh, cạnh đó là kho lúa dựng riêng; phụ nữ mặc váy quấn, áo dài tay, đàn ông đóng khố, quấn khăn; trong nhà có đủ đồ đan, đồ gốm, nông cụ rèn tại chỗ. Ở Đơn Dương hôm nay, nhà sàn nguyên vẹn còn rất hiếm, trang phục truyền thống chủ yếu mặc trong lễ hội, còn đan lát vẫn sống nhờ nhu cầu hằng ngày.
Bài này giúp bạn hình dung văn hoá vật chất của người Chu Ru: ngôi nhà được dựng ra sao, kho lúa có ý nghĩa gì, trang phục khác người K'Ho ở điểm nào, các nghề đan, dệt, rèn còn đến đâu. Phần cuối gợi ý cách mua đồ thủ công sao cho tiền đến đúng tay người làm.
Nhà sàn dài: một mái che cho cả dòng mẹ
Nhà sàn truyền thống của người Chu Ru được dựng trên cột gỗ, sàn cao khỏi mặt đất, mái lợp tranh hoặc cỏ, vách đan tre hoặc ghép ván. Gầm sàn dùng để nông cụ, củi, có khi buộc gia súc. Nhà dài theo chiều ngang, có thể nối thêm gian khi gia đình đông người — phù hợp với chế độ mẫu hệ, nơi con gái lấy chồng vẫn ở lại cùng cha mẹ. Cầu thang lên nhà thường đặt ở đầu hồi hoặc giữa nhà tuỳ nơi.
Bên trong, không gian chia thành các phần cho sinh hoạt chung, chỗ ngủ của các gia đình nhỏ và chỗ đặt bếp. Bếp lửa giữa nhà vừa để nấu ăn vừa sưởi ấm trong những đêm lạnh của cao nguyên, khói bếp hun đen mái tranh, giúp chống mối mọt. Đồ quý như ché rượu, chiêng, gốm được đặt ở vị trí trang trọng; khách đến nhà thường được mời ngồi quanh bếp.
So với nhà rông hay nhà dài của một số dân tộc ở bắc Tây Nguyên, nhà sàn Chu Ru có quy mô khiêm tốn hơn, và theo một số nhà nghiên cứu, mang vài nét gần với kiến trúc vùng duyên hải. Những chi tiết trang trí, cách dựng cột, cách bố trí gian khác nhau giữa các thôn và qua các thời kỳ; người muốn tìm hiểu kỹ nên tìm các công trình khảo sát dân tộc học có tác giả rõ ràng.
Nhà sàn cũng là cách thích nghi với khí hậu thung lũng. Sàn cao giúp tránh ẩm trong những tháng mưa dầm, tránh nước tràn khi suối lên; mái tranh dày giữ ấm ban đêm, mát ban ngày; khói bếp hun khô ngô, lúa giống treo trên gác. Khi chuyển sang nhà xây mái tôn, nhiều gia đình nhận ra nhà nóng hơn vào trưa nắng, lạnh hơn về đêm, và phải bù bằng trần, bằng lò sưởi, bếp than — một bài học nhỏ về việc kiến trúc cũ không phải ngẫu nhiên mà thành.
Kho lúa và những công trình phụ quanh nhà
Kho lúa là công trình không thể thiếu của một gia đình làm ruộng nước. Kho thường dựng riêng, cách nhà ở một khoảng để tránh cháy lây, cũng trên cột cao để chống ẩm và chuột. Trong niềm tin truyền thống, kho lúa là nơi ở của hồn lúa, nên việc dựng kho, đưa lúa vào kho đều có lễ. Người lạ không tự ý lại gần, mở cửa kho lúa của nhà người khác.
Quanh nhà còn có chuồng gia súc, chỗ giã gạo, bãi phơi, vườn nhỏ trồng rau, cây ăn quả, và ở các nhà làm gốm là bãi nặn, bãi nung. Bố cục này cho thấy một gia đình tự túc phần lớn nhu cầu: có lúa trong kho, có rau trong vườn, có nồi do người nhà nặn, có gùi do người nhà đan.
Cách bố trí các công trình quanh nhà còn phản ánh quan hệ trong thôn. Các nhà cùng dòng mẹ thường ở gần nhau, chung lối đi, chung bãi phơi, chung chỗ giã gạo; kho lúa của nhiều nhà có khi dựng thành cụm ở một khoảng đất riêng, xa khu nhà ở để phòng hoả hoạn. Nhìn bố cục một thôn cũ, người hiểu chuyện có thể đoán được các nhánh họ hàng và trình tự các gia đình dựng nhà.
Ngày nay, khi gạo mua được ở chợ, khi nhà kính chiếm phần lớn đất vườn, kho lúa kiểu cũ trở nên hiếm. Một số gia đình giữ lại như kỷ vật hoặc dùng làm chỗ cất đồ; một số thôn có dự án phục dựng nhà sàn, kho lúa để làm nơi sinh hoạt văn hoá cộng đồng. Nếu bạn gặp một kho lúa cũ còn nguyên ở các thôn vùng Quảng Lập mới, đó là dấu vết hiếm của nếp sống ruộng nước xưa.
Nhà ở của đồng bào ở Đơn Dương: xưa và nay
Kiểu nhà thay đổi theo kinh tế và vật liệu sẵn có. Bảng dưới so sánh khái quát ba thời kỳ, không đại diện cho mọi gia đình.
| Thời kỳ | Kiểu nhà phổ biến | Vì sao thay đổi |
|---|---|---|
| Truyền thống | Nhà sàn dài gỗ, tre, mái tranh; kho lúa riêng | Vật liệu tại chỗ, gia đình mẫu hệ đông người, chống ẩm, thú dữ |
| Giai đoạn chuyển tiếp | Nhà gỗ, nhà ván trên nền đất, mái tôn | Gỗ, tôn dễ mua hơn, chương trình định canh định cư, gia đình nhỏ hơn |
| Hiện nay | Nhà xây kiên cố, nhà ống ven đường liên thôn, có nhà làm thêm gian gỗ kiểu cũ | Thu nhập từ rau, vay vốn, hỗ trợ nhà ở; muốn bền và sạch hơn |
Sự thay đổi kiểu nhà là lựa chọn của chính các gia đình, phản ánh nhu cầu sống tiện nghi hơn. Giữ di sản kiến trúc vì thế khó dựa vào việc bắt người dân ở nhà sàn, mà nên đi bằng con đường ghi chép, phục dựng một số công trình cho cộng đồng dùng chung.
Trang phục: váy quấn, áo dài tay và khăn đội đầu
Theo các mô tả dân tộc học, trang phục truyền thống của phụ nữ Chu Ru gồm váy quấn dài, áo dài tay chui đầu hoặc xẻ ngực, khăn đội đầu, đeo vòng cổ, vòng tay bằng đồng, bạc, hạt cườm. Màu chủ đạo thường tối, điểm các đường hoa văn ở gấu váy, cổ áo, tay áo. Đàn ông xưa đóng khố, mặc áo, quấn khăn; trong lễ hội, người chủ lễ, người già có trang phục trang trọng hơn.
Trang phục Chu Ru được cho là mang vài nét gần với trang phục Chăm ở vùng duyên hải, nhất là kiểu áo và cách quấn khăn, phù hợp với mối quan hệ lâu đời giữa hai dân tộc. Tuy vậy, mô tả chi tiết về hoa văn, màu sắc và ý nghĩa của từng chi tiết khác nhau giữa các nguồn, nên người dùng trang phục cho sân khấu, ảnh quảng bá nên hỏi chính nghệ nhân Chu Ru thay vì tự phối theo hình trên mạng — rất dễ lẫn với trang phục K'Ho hoặc Chăm.
Ngày nay, người Chu Ru ở Đơn Dương mặc quần áo may sẵn trong đời thường; trang phục truyền thống được mặc vào lễ cưới, lễ mừng lúa mới, ngày hội văn hoá, và trong các đội văn nghệ của thôn. Một số bộ được may mới bằng vải công nghiệp kết hợp hoa văn thêu hoặc in, vì vải dệt tay hiếm và đắt công. Đó là sự thích nghi bình thường của một truyền thống còn sống.
Đồ trang sức đi kèm trang phục cũng đáng chú ý. Vòng đồng, vòng bạc, chuỗi hạt cườm nhiều màu xưa kia là tài sản, là của hồi môn, được truyền trong dòng mẹ và đeo trong các dịp lễ. Một số gia đình còn giữ những chuỗi hạt cũ từ đời bà, đời cố, coi như kỷ vật. Người mua bán đồ cổ thỉnh thoảng tìm đến hỏi mua; cũng như chiêng cổ, một chuỗi hạt đã bán đi thì câu chuyện gắn với nó cũng mất theo.
Khi chụp ảnh người mặc trang phục truyền thống trong lễ hội, nên hỏi trước và tránh chụp cận mặt người già khi chưa được đồng ý. Nhiều người sẵn lòng tạo dáng, nhưng cũng có người không muốn ảnh mình bị đăng lên mạng hay in vào sách quảng bá. Hỏi một câu là đủ để biết.
Đan, dệt, rèn: những nghề tay còn lại
Đan lát. Nghề sống khỏe nhất, vì gùi, rổ, nia, giỏ vẫn cần cho việc đồng áng và nhà bếp. Đàn ông Chu Ru, K'Ho lớn tuổi thường đan vào mùa nhàn, dùng tre, nứa, mây lấy từ rừng hoặc vườn nhà. Gùi đan tay bền, nhẹ, hợp với đường dốc, nhiều người làm rau vẫn dùng.
Dệt vải. Dệt khung lưng là nghề của phụ nữ ở nhiều cộng đồng bản địa Lâm Đồng. Ở vùng Đơn Dương, dệt còn ở một số gia đình, phần lớn phục vụ nhu cầu của nhà và lễ hội; số người dệt giỏi không nhiều và đa số đã lớn tuổi.
Rèn. Người Chu Ru được ghi nhận có nghề rèn nông cụ: dao, rựa, cuốc, lưỡi cày, phục vụ cả nhu cầu của mình và trao đổi với láng giềng. Khi nông cụ công nghiệp phổ biến, lò rèn trong thôn thu hẹp, chỉ còn một số người làm theo đơn đặt.
Gốm. Nghề gốm nặn tay nung lộ thiên ở làng Krăng Gọ, vùng Pró cũ, được kể riêng trong bài về làng gốm. Đây là nghề đặc trưng nhất của người Chu Ru ở Đơn Dương.
Làm rượu cần. Rượu ủ từ gạo, ngô hoặc sắn với men lá tự làm, đựng trong ché. Đây vừa là đồ uống vừa là lễ vật quan trọng; nhiều gia đình vẫn tự ủ cho các dịp lễ, cưới hỏi.
Mua đồ thủ công tại Đơn Dương: cho đúng người, đúng giá trị
Nếu bạn muốn mua gùi, đồ đan, vải dệt, gốm của đồng bào làm quà hay để dùng, vài bước sau giúp tiền đến đúng tay người làm:
- Hỏi người quen ở địa phương xem thôn nào, gia đình nào còn làm, thay vì mua ở các sạp lưu niệm không rõ nguồn.
- Đến tận nơi khi có thể, xem người làm, hỏi họ mất bao lâu để làm xong một sản phẩm; điều đó giúp bạn hiểu giá.
- Hỏi rõ sản phẩm làm bằng tay hay có phần làm máy, vải dệt tay hay vải công nghiệp in hoa văn; người làm thật thường nói thẳng.
- Đặt trước nếu cần số lượng, chấp nhận thời gian chờ, không ép giá; với người làm thủ công, đơn hàng ổn định quý hơn một lần mua lớn.
- Khi bán lại hoặc dùng trong homestay, quán, ghi rõ nguồn gốc: dân tộc, thôn, xã ở Đơn Dương; đó cũng là cách giúp nghề được biết đến.
Một chiếc gùi đan tay dùng được nhiều năm nếu để nơi khô ráo, tránh mưa ướt lâu ngày; đồ mây tre nên phơi nắng nhẹ định kỳ để chống mốc trong mùa mưa ẩm của cao nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Ở Đơn Dương còn nhà sàn Chu Ru truyền thống không?
Còn rất ít nhà sàn nguyên vẹn theo kiểu cũ; phần lớn gia đình đã chuyển sang nhà gỗ trên nền đất hoặc nhà xây. Một số thôn có công trình phục dựng làm nơi sinh hoạt cộng đồng. Muốn xem nên hỏi uỷ ban xã hoặc người trong thôn.
Trang phục Chu Ru khác trang phục K'Ho thế nào?
Hai bộ trang phục có điểm chung của các cộng đồng cao nguyên như váy quấn, áo dài tay, màu tối với hoa văn. Trang phục Chu Ru được cho là mang vài nét gần trang phục Chăm. Để phân biệt chắc chắn nên hỏi chính nghệ nhân, vì ảnh trên mạng hay bị gắn nhầm.
Mua gùi đan tay ở Đơn Dương ở đâu?
Thỉnh thoảng có người mang gùi ra chợ Thạnh Mỹ, chợ D'Ran hoặc bán trong ngày hội văn hoá. Cách chắc nhất là hỏi người quen giới thiệu gia đình còn đan trong thôn và đặt trước, nhất là khi cần số lượng.
Có thể mặc thử trang phục Chu Ru để chụp ảnh không?
Một số điểm du lịch, homestay có trang phục cho khách thuê chụp ảnh. Nên chọn nơi có nguồn trang phục rõ ràng, giới thiệu đúng tên dân tộc. Mặc trang phục của người khác là để tìm hiểu và tôn trọng, không dùng để đùa cợt hay chế giễu.
Nghề rèn của người Chu Ru còn không?
Còn ở mức nhỏ. Một số thợ trong thôn vẫn rèn dao, rựa, sửa nông cụ theo đơn đặt của bà con. Nghề thu hẹp vì nông cụ công nghiệp rẻ và tiện, người trẻ ít học nghề này.
Rượu cần Đơn Dương mua về làm quà có được không?
Một số gia đình và cơ sở ở Lâm Đồng có bán rượu cần đóng ché. Nên mua nơi có nguồn gốc rõ ràng, bảo quản đúng cách, uống có chừng mực và không lái xe sau khi uống. Rượu cần trong lễ của gia đình là để mời khách, không phải hàng bán.