Rau ở Đơn Dương cần nước gần như mỗi ngày, trong khi mùa khô kéo dài nhiều tháng và ít mưa. Nông dân lấy nước từ sông Đa Nhim, các suối nhánh, hồ chứa nhỏ, giếng đào, giếng khoan và đặc biệt là ao tự đào lót bạt nhựa để trữ nước mưa. Cách tưới phổ biến là phun mưa cho ruộng ngoài trời và nhỏ giọt trong nhà kính.
Nước là yếu tố quyết định ruộng nào làm được vụ mùa khô, ruộng nào phải bỏ trống. Nó cũng là nguồn tranh chấp tiềm tàng giữa các hộ cùng lấy nước một con suối, và là chi phí điện bơm đáng kể.
Bài này đi qua các nguồn nước, các cách tưới, những kinh nghiệm tiết kiệm nước, vấn đề chất lượng nước và chuyện chung giữa các hộ. Hồ Đa Nhim và hệ thống thuỷ điện có bài riêng ở mục kinh tế và mục đất đai khí hậu của trang.
Mùa khô và bài toán nước của người trồng rau
Khí hậu Đơn Dương chia hai mùa rõ. Mùa mưa thường từ khoảng tháng năm tới tháng mười, nước dư thừa, lo ngập úng hơn lo khô. Mùa khô từ cuối năm tới khoảng tháng tư năm sau, nắng nhiều, gió mạnh, độ ẩm thấp, mặt đất khô rất nhanh. Rau ăn lá có thể héo chỉ sau một ngày nắng gió nếu không tưới.
Rau là cây ngắn ngày, rễ nông, không chịu được thiếu nước. Một ruộng bắp cải hay xà lách mùa khô có thể cần tưới mỗi ngày, có khi hai lần. Cà rốt cần độ ẩm đều suốt thời gian phình củ. Trong nhà kính, giá thể xơ dừa cần nước nhiều lần trong ngày. Vì vậy, khả năng có nước ổn định suốt mùa khô gần như quyết định thu nhập của một hộ.
Mặt khác, mùa khô lại thường là thời điểm rau ngoài đồng cho chất lượng đẹp nhất: ít mưa nên ít bệnh, củ quả chắc. Ai có nước thì có hàng đẹp để bán; ai thiếu nước thì phải giảm diện tích hoặc chuyển sang cây ít tốn nước hơn.
Các nguồn nước của vùng rau
Sông Đa Nhim và suối nhánh. Các hộ ruộng gần sông, gần suối đặt máy bơm hút trực tiếp. Mùa khô mực nước xuống thấp, có đoạn suối gần cạn, các hộ phía cuối dòng thường thiệt thòi nhất.
Hồ, đập nhỏ và kênh mương. Một số hồ chứa, đập dâng nhỏ do nhà nước hoặc cộng đồng làm phục vụ tưới cho các cánh đồng lân cận, kèm kênh mương dẫn nước. Việc chia nước theo lịch hay theo thoả thuận của tổ dùng nước.
Giếng đào, giếng khoan. Ở chỗ xa nguồn mặt, nhiều hộ dùng giếng. Nước ngầm không vô hạn; khoan nhiều, khoan sâu ở một vùng có thể làm mực nước hạ xuống. Giếng khoan quy mô lớn cần làm thủ tục theo quy định về tài nguyên nước.
Ao tự đào lót bạt. Đây là hình ảnh đặc trưng của vùng rau cao nguyên Lâm Đồng: những hố đào sâu trên đất của hộ, lót bạt nhựa chống thấm, hứng nước mưa và nước mái nhà kính trong mùa mưa để dùng dần trong mùa khô.
Nước mái nhà kính. Mỗi mái nhà kính là một bề mặt hứng nước lớn. Dẫn nước mái vào ao chứa vừa có nước tưới, vừa giảm lượng nước chảy tràn gây ngập ruộng và đường phía dưới.
Ao lót bạt: vì sao nhiều và cần lưu ý gì
Ao lót bạt giải quyết được hai việc cùng lúc: tận dụng nước mưa dư thừa của mùa mưa và tự chủ nguồn nước mùa khô mà không phụ thuộc lịch chia nước hay mực suối. Vì vậy, trên các sườn đồi và mép ruộng ở Đơn Dương, có thể thấy nhiều ao hình chữ nhật phủ bạt đen hoặc xanh, bên cạnh là máy bơm và chòi nhỏ.
Ao càng sâu, bờ càng dốc thì càng nguy hiểm. Mặt bạt trơn, người hoặc trẻ em trượt chân xuống rất khó tự leo lên, đã có những tai nạn đuối nước thương tâm ở các vùng có nhiều ao loại này. Ao cần được rào chắn chắc chắn, có biển cảnh báo theo hình vẽ, có dây hoặc thang bám cố định để thoát lên, và không cho trẻ nhỏ chơi gần.
Về kỹ thuật, bờ ao phải được đầm chắc để không sạt khi đầy nước mùa mưa, có đường tràn để nước thừa thoát ra an toàn chứ không phá bờ. Bạt cần kiểm tra chỗ rách, chỗ mục do nắng. Ao đào ở chỗ đất dốc, sát nhà dân hay sát đường cần tính kỹ hướng nước nếu bờ vỡ. Trong mùa khô, nước ao đọng lâu có thể đục, có rêu tảo, nên đặt đầu hút cao hơn đáy và lọc trước khi đưa vào hệ thống nhỏ giọt.
So sánh các cách tưới thường gặp
Bảng so sánh nguyên lý các kiểu tưới ở vùng rau Đơn Dương. Mức tiết kiệm nước cụ thể thay đổi theo cách lắp đặt và vận hành.
| Cách tưới | Dùng cho | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Tưới tay bằng vòi, thùng | ruộng nhỏ, cây con | không cần đầu tư | tốn công, không đều, khó với diện tích lớn |
| Phun mưa (béc xoay) | ruộng rau ngoài trời | phủ rộng, nhanh, làm mát lá ngày nắng | tốn nước khi gió mạnh, lá ướt dễ sinh bệnh |
| Phun sương | vườn ươm, rau ăn lá trong nhà lưới | hạt nước mịn, nhẹ cho cây non | cần áp lực cao, béc dễ tắc |
| Nhỏ giọt | nhà kính, cây ăn quả, giá thể | tiết kiệm nước, đưa nước và phân tới gốc | đầu tư cao, cần lọc nước kỹ |
| Tưới rãnh | một số ruộng gần mương | đơn giản | tốn nước, dễ xói đất ở ruộng dốc |
Ở Đơn Dương, gió mùa khô làm tưới phun mưa mất nhiều nước do bay hơi và bị gió thổi lệch. Nhiều người tưới vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi gió lặng, vừa đỡ hao nước vừa để lá kịp khô trước đêm.
Tưới nhỏ giọt và bón phân qua nước
Tưới nhỏ giọt đưa nước từng giọt tới đúng gốc cây qua đường ống có lỗ nhỏ hoặc béc cắm. Nước không làm ướt lá và mặt luống, nên giảm bệnh lá và giảm cỏ dại. Lượng nước dùng ít hơn đáng kể so với phun mưa vì hầu hết nước đi thẳng vào vùng rễ.
Trong nhà kính, nhỏ giọt thường đi kèm bón phân qua nước: phân hoà tan được pha trong bồn, bơm định lượng đưa vào đường ống, cây nhận dinh dưỡng mỗi lần tưới. Cách làm này giúp bón đúng lúc, đúng lượng, nhưng đòi hỏi hiểu về nồng độ, độ chua của dung dịch và theo dõi thường xuyên.
Nhược điểm lớn nhất của nhỏ giọt là béc dễ tắc vì cặn, rêu, bùn trong nước, nhất là nước ao, nước suối mùa khô. Bộ lọc đầu nguồn cần được vệ sinh đều, đường ống được súc rửa định kỳ. Một đoạn ống tắc mà không phát hiện kịp, hàng cây đó sẽ thiếu nước trong khi những hàng khác vẫn bình thường.
Kinh nghiệm tiết kiệm nước mùa khô
Tưới đúng giờ. Sáng sớm và chiều muộn ít bay hơi hơn giữa trưa, gió cũng nhẹ hơn.
Phủ luống. Màng phủ nông nghiệp hoặc rơm rạ, vỏ trấu phủ mặt luống giữ ẩm, giảm bốc hơi và hạn chế cỏ.
Bón nhiều hữu cơ. Đất giàu mùn giữ nước tốt hơn đất đã bạc màu, giảm số lần tưới.
Kiểm tra rò rỉ. Ống tưới thủng, khớp nối hở làm thất thoát nước và tốn điện bơm mà khó nhận ra.
Chọn cây theo nước. Ruộng thiếu nước mùa khô có thể chuyển sang cây chịu hạn hơn hoặc rút ngắn vụ, thay vì cố trồng rau ăn lá tốn nước. Một số hộ để đất nghỉ một phần trong những tuần khô nhất.
Tưới theo nhu cầu cây, không theo thói quen. Bới thử lớp đất mặt sâu vài đốt ngón tay: còn ẩm thì chưa cần tưới. Cây con, cây đang ra củ, đang nuôi quả cần nước nhiều hơn cây vừa trồng xong hay sắp thu hoạch. Tưới quá nhiều không chỉ phí nước mà còn rửa trôi phân và làm rễ yếu.
Dùng bộ hẹn giờ. Với hệ thống nhỏ giọt hay phun mưa cố định, bộ hẹn giờ giúp tưới đều đặn, đúng giờ mát, không bị quên hay tưới quá tay.
Điện bơm: khoản chi lớn của mùa khô
Gần như mọi cách tưới ở Đơn Dương đều cần máy bơm, từ bơm hút nước suối lên ruộng tới bơm áp lực cho hệ thống phun mưa, nhỏ giọt. Mùa khô bơm chạy nhiều giờ mỗi ngày, tiền điện hoặc tiền nhiên liệu cho máy nổ trở thành khoản chi lớn, có khi chỉ đứng sau phân bón và công lao động.
Những cách giảm chi phí thường thấy là chọn máy bơm đúng công suất với nhu cầu, không quá lớn; đặt bể hoặc ao chứa ở chỗ cao để tận dụng độ dốc cho nước tự chảy; đường ống đủ to, ít khúc cua để giảm hao áp; bảo dưỡng máy định kỳ. Một số hộ đã thử dùng pin mặt trời để chạy bơm, tuy chi phí ban đầu cao.
Kéo điện ra đồng cũng là chuyện an toàn. Dây điện chạy tạm qua ruộng ướt, ổ cắm để ngoài trời, mối nối quấn băng keo sơ sài là nguyên nhân của những vụ điện giật. Nên nhờ thợ có chuyên môn kéo điện, dùng thiết bị chống giật, và đặt tủ điện ở chỗ khô ráo, có mái che.
Nước sạch cho rau và chuyện chung giữa các hộ
Nước tưới ảnh hưởng trực tiếp tới an toàn của rau, nhất là rau ăn sống như xà lách. Nước suối chảy qua khu dân cư, khu chăn nuôi hay chỗ xả nước thải rửa củ có thể mang vi sinh vật và bùn bẩn. Các tiêu chuẩn sản xuất an toàn đều yêu cầu đánh giá nguồn nước tưới, tránh dùng nước ô nhiễm, đặc biệt là trong giai đoạn gần thu hoạch.
Ở cấp cộng đồng, nước là tài nguyên chung. Khi nhiều hộ cùng đặt máy bơm trên một con suối mùa khô, hộ phía trên hút nhiều thì hộ phía dưới thiếu. Những nơi có tổ dùng nước, có lịch bơm luân phiên thoả thuận trong thôn thường ít va chạm hơn. Ngược lại, chặn dòng, đắp đập tự phát hay khoan giếng dày đặc có thể dẫn tới tranh chấp.
Nếu bạn mới thuê hoặc mua đất ở Đơn Dương, hãy hỏi rõ thửa ruộng lấy nước từ đâu, mùa khô có đủ không, có thoả thuận gì với hàng xóm về đường ống, giờ bơm. Những câu hỏi này đơn giản nhưng nhiều người quên cho tới khi mùa khô đến.
Ở chiều ngược lại, mùa mưa nước dư thừa cũng là chuyện chung. Ruộng phía trên khơi rãnh xả nước thẳng xuống ruộng phía dưới, khu nhà kính đổ nước mái ra đường làng, đều có thể làm hỏng hoa màu và đường sá của người khác. Giữ nước lại trong ao chứa của mình vừa có lợi cho mùa khô, vừa là cách cư xử tốt với hàng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Ao lót bạt có cần xin phép không?
Ao chứa nước nhỏ trên đất nông nghiệp của hộ thường được làm phổ biến, nhưng quy định cụ thể về quy mô, vị trí và an toàn có thể khác nhau theo địa phương và thay đổi theo thời gian. Nên hỏi bộ phận địa chính, nông nghiệp của xã trước khi đào, nhất là khi ao lớn hoặc gần nhà dân, gần đường.
Làm sao để ao lót bạt an toàn cho trẻ em?
Rào chắn kín quanh ao, cổng có khoá, đặt dấu hiệu cảnh báo dễ hiểu, gắn dây hoặc thang bám cố định để người lỡ trượt có thể leo lên. Nhắc trẻ không chơi gần ao, không để trẻ ra ruộng một mình. Đây là biện pháp tốn ít tiền nhưng cứu được mạng người.
Tưới nhỏ giọt có dùng được cho ruộng bắp cải ngoài trời không?
Có thể, nhiều nơi dùng dây nhỏ giọt dưới màng phủ luống cho rau ngoài trời. Tuy vậy chi phí ống, công lắp đặt và thu dọn mỗi vụ khá cao so với giá trị bắp cải, nên phần lớn ruộng rau họ cải vẫn tưới phun mưa. Nhỏ giọt phổ biến hơn ở nhà kính và cây có giá trị cao.
Tưới phun mưa buổi tối có hại không?
Tưới tối làm lá ướt suốt đêm trong không khí mát và ẩm, điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh phát triển. Vì vậy người trồng thường tưới sáng sớm hoặc chiều muộn còn nắng nhẹ, để lá kịp khô trước khi trời tối. Mùa khô gió mạnh, tưới sớm còn giảm hao nước.
Nước hồ Đa Nhim có được dùng để tưới không?
Hồ Đa Nhim chủ yếu phục vụ thuỷ điện và điều tiết nước cho hạ du. Các hộ sát hồ có thể bơm nước dùng cho ruộng ven hồ, nhưng việc khai thác cần theo quy định quản lý vùng hồ và có thể cần thủ tục. Hỏi chính quyền xã và đơn vị quản lý hồ để biết quy định cụ thể.
Mùa khô thiếu nước thì nên làm gì với ruộng rau?
Giảm diện tích trồng mới, ưu tiên nước cho ruộng sắp thu hoạch, phủ luống giữ ẩm, chuyển một phần sang cây ít tốn nước hoặc để đất nghỉ. Về lâu dài, đầu tư ao chứa nước mưa và chuyển sang tưới tiết kiệm là hướng nhiều hộ đã chọn.