Đến một thôn Chu Ru hay K'Ho ở Đơn Dương, nguyên tắc chung rất đơn giản: coi đó là nơi người ta đang sống, không phải điểm tham quan; chào hỏi trước, xin phép trước khi vào nhà, chụp ảnh, đi vào vườn; làm việc qua trưởng thôn, người có uy tín khi việc liên quan đến cả cộng đồng; nói rõ, trả đúng, giữ lời. Phần lớn va chạm giữa người ngoài và đồng bào bắt đầu từ việc bỏ qua những điều tưởng nhỏ này.
Bài này dành cho ba nhóm người hay đến các thôn đồng bào ở bốn xã Đơn Dương, D'Ran, Ka Đô, Quảng Lập mới: khách du lịch, người chụp ảnh muốn tìm hiểu văn hoá; người làm ăn — thu mua nông sản, bán vật tư, thuê đất; và chủ vườn, chủ nhà kính tuyển lao động trong thôn. Mỗi nhóm có những tình huống riêng, nhưng cùng chung một nền: tôn trọng và rõ ràng.
Hiểu thôn trước khi đến: ai là người nên gặp đầu tiên
Mỗi thôn ở Đơn Dương có trưởng thôn do dân bầu, làm việc với uỷ ban xã, nắm rõ các hộ, các việc chung. Bên cạnh đó là những người có uy tín: già làng, người lớn tuổi am hiểu phong tục, chức sắc của các cộng đồng tôn giáo trong thôn, những người được bà con tin cậy khi có chuyện cần hoà giải. Với việc nhỏ — mua ít rau, hỏi đường, thăm một gia đình quen — bạn không cần gặp ai. Với việc lớn liên quan đến nhiều hộ — thuê đất dài hạn, tuyển nhiều lao động, tổ chức một hoạt động du lịch, quay phim — nên gặp trưởng thôn và người có uy tín trước.
Gặp trước không phải xin phép theo nghĩa hành chính, mà là để thôn biết bạn là ai, làm gì, ở bao lâu. Ở một cộng đồng nhỏ, một người lạ xuất hiện nhiều ngày, đi lại nhiều nhà mà không ai biết lý do sẽ gây nghi ngại; ngược lại, một người đã được trưởng thôn giới thiệu sẽ được đón tiếp cởi mở hơn hẳn. Nên mang theo giấy tờ tuỳ thân, giới thiệu ngắn gọn, nói rõ mục đích bằng lời dễ hiểu.
Việc có liên quan đến thủ tục — đăng ký tạm trú khi ở lại, xin phép tổ chức sự kiện, quay phim phục vụ báo chí — thì làm với công an xã, uỷ ban xã theo quy định hiện hành. Từ ngày 1/7/2025, các thôn của huyện Đơn Dương cũ thuộc bốn xã mới; khi liên hệ, hỏi đúng tên xã mới để khỏi đi nhầm trụ sở.
Chào hỏi, vào nhà và ngồi chơi
Chào trước. Người lớn tuổi trong thôn thường ngồi trước hiên, bên đường. Một lời chào khi đi qua, kể cả khi không quen, là phép lịch sự cơ bản. Học vài câu chào bằng tiếng Chu Ru, tiếng K'Ho từ người quen sẽ làm bà con vui, nhưng nói tiếng Việt rõ ràng, chậm rãi là đủ.
Đứng ngoài, gọi chủ nhà. Không tự ý đi vào sân, vào nhà khi chủ chưa mời. Đứng ở cổng hoặc đầu lối đi, gọi to vừa phải, chờ chủ nhà ra.
Ngồi theo chỗ được mời. Trong nhà, có những chỗ dành cho người già, cho khách quý, cho việc cúng. Chờ chủ nhà chỉ chỗ, không tự ngồi lên chỗ đặt đồ thờ, ché rượu, chiêng.
Nhận nước, nhận lời mời ăn. Từ chối thẳng một chén nước, một lời mời ăn có thể bị hiểu là chê. Nếu không ăn được, nhận một ít và cảm ơn; nếu vội, nói rõ lý do.
Không bình phẩm nhà cửa. Nhà của đồng bào có thể đơn sơ hơn nhà người Kinh trên phố; nhận xét kiểu nhà tạm bợ quá, nghèo quá là thiếu tế nhị, kể cả khi nói với ý thương.
Chú ý dấu hiệu kiêng. Một số gia đình có thời điểm kiêng khách, như khi có người mới sinh, có người ốm nặng, có lễ riêng. Có nơi treo một dấu hiệu ở cửa; nếu không chắc, hỏi người trong thôn trước khi vào.
Chụp ảnh, quay phim, đăng mạng: những điều hay bị bỏ qua
Thôn đồng bào ở Đơn Dương có nhiều khung cảnh đẹp: người già ngồi đan gùi, phụ nữ nặn gốm, trẻ em chơi trên đường đất giữa ruộng rau. Nhưng mỗi bức ảnh là ảnh của một con người cụ thể. Nguyên tắc đơn giản: hỏi trước khi chụp người, nhất là chụp gần, chụp mặt; nếu người ta lắc đầu, cất máy. Với trẻ em, hỏi cha mẹ. Với nghi lễ, hỏi người chủ lễ, và chấp nhận có những phần không được chụp.
Những bức ảnh dàn dựng — yêu cầu người già cởi áo đang mặc để thay đồ truyền thống, bảo trẻ em đứng chân đất cho có vẻ, cho kẹo để trẻ tạo dáng — làm sai lệch đời sống thật và khiến nhiều người trong thôn khó chịu. Nếu muốn chụp trang phục truyền thống, nên làm theo cách có thoả thuận, trả công cho người mẫu, và ghi chú rõ đây là ảnh chụp có sắp đặt.
Khi đăng lên mạng, ghi đúng tên dân tộc, đúng tên thôn, xã; không viết những chú thích kiểu cuộc sống khổ cực của người dân tộc, hay gán những câu chuyện không có thật cho người trong ảnh. Nếu người trong ảnh hỏi xin ảnh, gửi lại cho họ; nếu sau này họ muốn gỡ, gỡ. Ở Đơn Dương, nhiều người trẻ trong thôn dùng mạng xã hội thường xuyên và sẽ thấy cách bạn kể về làng họ.
Quà tặng và tiền: tặng thế nào cho đúng
Khách đến thôn hay muốn mang quà: bánh kẹo cho trẻ, quần áo cũ, sách vở. Ý tốt nhưng cách làm cần cân nhắc. Phát kẹo cho trẻ trên đường dễ tạo thói quen trẻ chạy theo xin khách, và có thể làm phụ huynh không vui vì không biết người lạ là ai. Quần áo cũ chất đống ở nhà văn hoá thôn thường không phù hợp kích cỡ, nhu cầu. Nếu muốn giúp, cách tốt hơn là hỏi trưởng thôn, nhà trường, trạm y tế xem cần gì, và trao qua họ.
Khi được mời đến nhà, mang theo ít quà nhỏ cho gia đình — trái cây, bánh, một món dùng được trong bếp — là phép lịch sự thông thường, giống như đến nhà bất kỳ ai. Khi được người dân dành thời gian chỉ dẫn, dẫn đường, kể chuyện, đặc biệt là các nghệ nhân, một khoản cảm ơn bằng tiền hoặc mua sản phẩm của họ là hợp lý; nên đưa kín đáo, bằng hai tay, kèm lời cảm ơn.
Điều nên tránh là dùng tiền để đòi hỏi: trả tiền để được vào kho lúa, để được chạm vào chiêng, để người ta làm lễ cho mình xem. Những thứ thuộc về nghi lễ và đời sống riêng của gia đình không phải món hàng, và một số người dù cần tiền vẫn sẽ thấy bị xúc phạm.
Thuê lao động trong thôn: cách làm sòng phẳng
Mùa thu hoạch rau, trồng cây giống, làm nhà kính, nhiều chủ vườn ở Đơn Dương thuê lao động là đồng bào trong các thôn quanh vùng. Quan hệ thuê mướn này kéo dài được hay không phụ thuộc phần lớn vào cách người chủ làm ngay từ đầu:
- Nói rõ việc và công. Mô tả công việc cụ thể — hái gì, trồng gì, làm mấy giờ, nghỉ trưa thế nào — và tiền công, cách tính theo ngày hay theo sản phẩm. Không dùng những thoả thuận mơ hồ như làm đi rồi tính.
- Trả đúng hẹn, đủ. Trả theo ngày hoặc theo tuần như đã hứa; nếu chậm, báo trước và nói lý do. Ở thôn nhỏ, tiếng trả chậm lan nhanh và rất khó gỡ.
- An toàn trước tiên. Phát găng tay, khẩu trang, ủng khi làm việc liên quan đến phân bón, thuốc bảo vệ thực vật; không để người lao động, nhất là phụ nữ có thai và người trẻ tuổi, phun thuốc; bố trí nước uống, chỗ nghỉ trong nhà kính nóng.
- Không thuê trẻ em. Không sử dụng lao động trẻ em trái quy định; mùa thu hoạch trùng mùa học thì càng phải để ý.
- Tôn trọng ngày lễ. Người lao động nghỉ vì lễ của gia đình, dòng họ, ngày lễ của nhà thờ là chuyện bình thường; tính trước trong lịch thu hoạch thay vì trừ công hay mắng.
- Đối xử như nhau. Không trả công thấp hơn cho lao động đồng bào so với lao động người Kinh làm cùng việc; không dùng từ ngữ miệt thị; giải quyết va chạm bằng nói chuyện, nếu cần thì nhờ trưởng thôn.
- Làm đúng thủ tục khi thuê dài hạn. Với lao động làm thường xuyên, tìm hiểu quy định hiện hành về hợp đồng lao động, bảo hiểm; hỏi cơ quan lao động, bảo hiểm xã hội ở địa phương khi chưa rõ.
Người chủ vườn được tiếng tốt trong một thôn sẽ không phải lo thiếu người mỗi mùa thu hoạch — đó là lợi ích thiết thực nhất của việc làm ăn sòng phẳng, chưa kể đến chuyện đúng sai.
Bàn chuyện đất đai với gia đình đồng bào
Thuê hay mua đất của gia đình Chu Ru, K'Ho để trồng rau, làm nhà kính là chuyện thường gặp ở Đơn Dương, và cũng là nguồn tranh chấp phổ biến nhất. Lý do thường không nằm ở lòng tin mà ở những hiểu biết khác nhau về quyền đối với đất: theo tập quán mẫu hệ, đất có thể được cả dòng họ xem là của chung dù giấy tờ ghi một người; theo luật, người có tên trên giấy chứng nhận và những người có quyền liên quan mới là người quyết định.
Cách làm an toàn cho cả hai bên: kiểm giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hỏi rõ ai đang sử dụng thực tế, có ai trong gia đình, dòng họ có ý kiến khác không; ngồi lại với cả gia đình, có thể mời người có uy tín trong thôn chứng kiến; làm hợp đồng bằng văn bản, công chứng hoặc chứng thực theo quy định, ghi rõ thời hạn, giá thuê hoặc giá mua, cách trả, quyền dùng nước, quyền dựng nhà kính, trách nhiệm khi trả lại đất.
Tránh giấy tay, tránh trả tiền trước một cục cho một người khi chưa có sự đồng ý của những người liên quan, tránh lợi dụng lúc gia đình gặp khó khăn để ép giá. Một hợp đồng đất làm vội có thể khiến bạn mất cả vốn đầu tư nhà kính khi tranh chấp xảy ra, và làm hỏng quan hệ với cả thôn. Khi chưa rõ thủ tục, hỏi bộ phận một cửa của xã hoặc cơ quan đăng ký đất đai trước khi ký.
Tóm tắt: nên và tránh theo từng nhóm người
Bảng dưới gom lại những điểm chính của bài theo từng vai, để bạn xem nhanh trước khi lên đường.
| Bạn là | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Khách tham quan, người chụp ảnh | Chào hỏi, xin phép, đi cùng người địa phương, mua sản phẩm tận tay người làm | Tự vào nhà, vào vườn, chụp cận mặt không hỏi, phát kẹo cho trẻ trên đường |
| Người thu mua, bán vật tư | Cân đo minh bạch, giá rõ ràng, giữ lời hẹn lấy hàng, trả tiền đúng kỳ | Ép giá lúc rau rớt, bán chịu rồi tính lãi mập mờ, mua bán qua rượu |
| Chủ vườn thuê lao động | Nói rõ việc và công, trả đúng hẹn, lo an toàn, tôn trọng ngày lễ | Thuê trẻ em, để người không có bảo hộ phun thuốc, trừ công tuỳ tiện |
| Người thuê, mua đất | Gặp cả gia đình, kiểm giấy tờ, hợp đồng văn bản đúng thủ tục | Giấy tay, trả tiền cho một người, lợi dụng lúc gia đình khó khăn |
Danh bạ doanh nghiệp của trang có thể giúp bạn tìm các đơn vị thu mua, vật tư, dịch vụ nông nghiệp đang hoạt động trên địa bàn để đối chiếu, so sánh trước khi làm ăn; nhưng uy tín của bạn trong thôn thì chỉ đến từ cách bạn cư xử mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép mới được vào thôn đồng bào ở Đơn Dương không?
Các thôn là nơi dân cư bình thường, không cần giấy phép để đi lại. Nhưng khi vào nhà, vào vườn, chụp ảnh người, tổ chức hoạt động đông người thì cần xin phép chủ nhà hoặc trưởng thôn. Ở lại qua đêm thì đăng ký lưu trú theo quy định hiện hành.
Nên học câu chào nào bằng tiếng Chu Ru, tiếng K'Ho?
Cách tốt nhất là nhờ một người quen trong thôn dạy trực tiếp, vì cách phát âm khó học qua chữ viết và có thể khác nhau giữa các thôn. Nếu chưa học được, chào bằng tiếng Việt lễ phép, chậm rãi là đủ, bà con ở Đơn Dương đều hiểu.
Tặng tiền cho người dân trong thôn có bị coi là xúc phạm không?
Trả công cho người đã dành thời gian dẫn đường, chỉ dẫn, biểu diễn là bình thường nếu đưa kín đáo, kèm lời cảm ơn. Phát tiền bừa trên đường, hoặc dùng tiền để đòi xem lễ, chạm vào đồ thờ, chiêng, kho lúa thì dễ gây khó chịu.
Thuê lao động đồng bào có cần hợp đồng không?
Với lao động thời vụ ngắn ngày, nhiều nơi thoả thuận miệng; nhưng nói rõ việc, công, giờ làm và trả đúng hẹn là tối thiểu. Với lao động thường xuyên, nên tìm hiểu quy định hiện hành về hợp đồng lao động, bảo hiểm và hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương.
Có nên đi một mình vào thôn đồng bào để chụp ảnh không?
Có thể, nhưng đi cùng người địa phương vẫn tốt hơn nhiều: bạn được giới thiệu, được chỉ những nơi nên và không nên vào, dễ xin phép chụp ảnh hơn. Đi một mình thì giữ thái độ khiêm tốn, chào hỏi, và sẵn sàng cất máy khi người ta không muốn.
Gặp tranh chấp đất với gia đình đồng bào thì nên làm gì?
Bình tĩnh ngồi lại nói chuyện, mời trưởng thôn, người có uy tín hoà giải trước. Nếu không thoả thuận được, đề nghị hoà giải ở uỷ ban xã và giải quyết theo thủ tục pháp luật. Tránh tự ý rào đất, phá cây, đe doạ, vì điều đó làm mọi việc phức tạp hơn.
Đến thôn vào thời gian nào thì thích hợp?
Buổi sáng sớm và chiều muộn bà con thường đi làm vườn, trưa và tối là giờ nghỉ, ăn cơm. Thăm nhà nên chọn khoảng giữa buổi hoặc chiều, báo trước nếu có thể, và tránh đến khi gia đình đang có tang hay có việc riêng.