Ở vùng Đơn Dương, xe máy là phương tiện của gần như mọi việc: ra ruộng, đi chợ, chở rau ra vựa, chở phân vào vườn, đưa con đi học, đi làm thuê ở các nhà kính. Điều kiện đi xe ở đây có ba điểm riêng so với đồng bằng: dốc đồi nhiều, sương sớm dày ở đáy thung lũng, và mặt đường hay có đất, bùn, nước tưới. Cộng thêm thói quen chở nặng, những điểm này tạo ra các tình huống mà người mới đến ít lường trước.
Bài này viết cho người dân, lao động mùa vụ mới lên làm việc ở các xã Đơn Dương, D'Ran, Ka Đô, Quảng Lập, và người đi du lịch thuê xe máy. Nội dung là kỹ năng và thói quen an toàn; về giấy tờ, bằng lái và quy định xử phạt, hãy kiểm quy định hiện hành.
Chọn xe cho đường đồi: xe số hay xe ga
Người làm nông ở Đơn Dương phần đông dùng xe số. Lý do thực tế: xe số cho phép về số thấp để lên dốc chở nặng và xuống dốc dùng phanh động cơ, ít phụ thuộc phanh tay. Xe số cũng dễ sửa ở các tiệm trong thôn, phụ tùng phổ biến. Nhiều người còn gắn thêm baga chắc chắn, giá chở sọt hai bên để chở rau, phân bón.
Xe tay ga đi trong vùng vẫn được, nhất là trên quốc lộ và đường nhựa liên xã. Điểm yếu của xe ga là xuống dốc dài chỉ dựa vào phanh, má phanh mòn nhanh và nóng; khi chở nặng lên dốc gắt, xe có thể bị đuối. Người dùng xe ga nên kiểm phanh thường xuyên hơn và hạn chế chở nặng xuống những dốc dài.
Dù xe số hay xe ga, những bộ phận cần chăm nhất ở vùng đồi là má phanh, lốp và xích. Bụi đất đỏ và bùn bám vào xích, vào cụm phanh làm mòn nhanh hơn ở đồng bằng; rửa xe, tra dầu xích định kỳ, nhất là sau những ngày mưa, giúp xe bền và an toàn hơn.
Với người thuê xe khi đi chơi, nên chọn xe có phanh tốt, lốp còn gai, đèn sáng; thử phanh trước khi nhận xe và hỏi chủ xe về tình trạng má phanh. Nếu định đi đèo Ngoạn Mục hay dốc D'Ran, cho chủ xe biết để họ khuyên loại xe phù hợp.
Lên dốc và xuống dốc đồi
Dốc ở vùng rau thường ngắn nhưng gắt, nhất là đường lên các triền đồi Lạc Xuân, đường vào những thôn trên cao ở Quảng Lập, Ka Đơn, Pró. Lên dốc với xe số, về số thấp từ chân dốc, giữ ga đều, không đợi xe đuối giữa dốc mới về số. Chở người hay chở hàng thì càng cần chuẩn bị số từ sớm.
Xuống dốc, nguyên tắc vẫn là để động cơ ghìm tốc độ: giữ số thấp, phối hợp phanh sau và phanh trước nhẹ nhàng, không bóp chết phanh trước khi xe đang nghiêng. Xe ga xuống dốc nên giữ tốc độ thấp từ đầu dốc, phanh từng nhịp rồi nhả, không bóp phanh liên tục suốt dốc dài.
Một tình huống đặc trưng của vùng nhà kính là dốc kết thúc bằng ngã ba khuất hoặc bằng lối ra quốc lộ. Xuống dốc mà không làm chủ tốc độ là không kịp dừng khi gặp xe ngang. Hãy luôn tính rằng cuối dốc có thể có xe công nông, có người đẩy xe rau, có trẻ em.
Sương sớm ở đáy thung lũng
Nhiều sáng, đặc biệt vào mùa khô có đêm lạnh, đáy thung lũng Đơn Dương phủ sương dày trong khi đỉnh đồi đã quang. Người ra ruộng từ tờ mờ sáng đi xuyên qua lớp sương này. Sương làm ướt kính mũ, giảm tầm nhìn, làm mặt đường ẩm và khiến xe máy khó nhìn thấy đối với xe khác.
Cách đi trong sương: bật đèn chiếu gần dù trời đã sáng, giảm tốc độ, lau kính mũ hoặc dùng mũ có kính chống đọng hơi, đi sát lề phải, tránh vượt. Mặc áo sáng màu hoặc áo có dải phản quang giúp người khác thấy bạn từ xa. Nếu sương quá dày, dừng ở chỗ an toàn chờ vài phút; mặt trời lên cao, sương thường tan nhanh.
Chiều muộn có hiện tượng ngược lại: nắng xiên thấp chiếu thẳng vào mắt người đi về phía tây, rồi khi mặt trời lặn sau đồi, thung lũng tối rất nhanh. Khoảng chạng vạng là lúc nhiều người chưa bật đèn mà mắt đã khó nhìn; bật đèn sớm hơn bạn nghĩ là cần.
Sương sớm còn đi cùng với lạnh. Tay cóng làm phản xạ phanh chậm hơn; mặc áo ấm, đeo găng tay, che cổ là những việc nhỏ giúp lái xe chắc tay hơn trong những chuyến ra ruộng buổi sáng.
Đường đất đỏ, bùn và nước tưới: mặt đường đánh lừa
Lớp đất mỏng trên nền bê tông. Đường bê tông trong thôn nhìn chắc chắn, nhưng một lớp đất mỏng do bánh xe mang từ ruộng ra, gặp nước, trơn không kém gì đường đất. Gặp đoạn mặt đường đổi màu nâu đỏ, nhả ga từ xa.
Đường đất đỏ sau mưa. Đất đỏ ướt dính vào lốp, làm bánh xe mất gai và trượt. Đi thẳng, đều ga, tránh phanh gấp và đánh lái mạnh; nếu bánh sau trượt, giữ bình tĩnh, nhả phanh và giữ tay lái thẳng.
Vết bánh xe công nông. Xe công nông, xe tải nặng tạo rãnh sâu trên đường đất. Đi trong rãnh hẹp dễ bị kẹt tay lái; chọn phần mặt đường bằng hơn ở giữa hoặc bên lề.
Nước tưới tràn mặt đường. Tưới phun sát đường làm mặt nhựa ướt ngay giữa ngày nắng. Thấy vệt ướt, đặc biệt ở khúc cua, giảm tốc trước khi vào.
Ổ gà ẩn dưới vũng nước. Sau mưa, vũng nước che mất độ sâu của ổ gà. Tránh đi qua vũng nước lạ, hoặc đi chậm và giữ chắc tay lái nếu buộc phải đi.
Chở rau, chở phân bằng xe máy: giới hạn và cách buộc
Chở nặng là thói quen khó bỏ ở vùng rau, vì một chuyến xe máy chở được thêm vài sọt là đỡ một chuyến đi. Nhưng chở quá khả năng của xe và người lái là nguyên nhân của nhiều cú ngã. Một vài nguyên tắc:
- Hàng không cao quá vai người lái và không rộng quá bề ngang tay lái quá nhiều; hàng che tầm nhìn sau hoặc quẹt vào xe khác là nguy hiểm.
- Hàng nặng đặt thấp và cân hai bên; sọt lệch một bên làm xe nghiêng, khó giữ thăng bằng ở cua.
- Dùng dây chằng chắc, buộc chéo và kiểm lại sau vài trăm mét đầu; dây cao su cũ dễ đứt khi xe xóc.
- Bao phân, bao giá thể dễ trượt khi ướt; lót bao tải hoặc tấm nhựa có ma sát dưới bao.
- Không chở người ngồi sau khi đã chở hàng nặng; trọng tâm cao và tay lái nặng đầu làm xe khó điều khiển.
- Chở nặng thì không xuống dốc dài như đèo Ngoạn Mục; hàng nhiều thì gửi xe tải.
Xe chở nặng thường xuyên cần kiểm má phanh, lốp, giảm xóc và xích nhiều hơn xe đi thường. Tiệm sửa xe trong thôn quen với kiểu hao mòn này, có thể nhờ họ kiểm định kỳ.
Ra quốc lộ 27 từ đường thôn: khoảnh khắc nguy hiểm nhất
Nếu phải chọn một tình huống gây nhiều tai nạn xe máy nhất ở vùng rau, người địa phương hay nhắc tới lúc từ đường thôn, lối ruộng ra quốc lộ 27. Trong thôn, mọi thứ chạy chậm; trên quốc lộ, xe tải, xe khách, ô tô chạy với tốc độ cao hơn nhiều. Người quen nhịp chậm trong thôn dễ đánh giá sai khoảng cách và tốc độ của xe đang tới.
Cách ra quốc lộ an toàn: dừng hẳn ở mép đường, nhìn trái, nhìn phải, rồi nhìn trái lần nữa; nếu lối ra bị nhà kính, hàng rào, cây che khuất, nhích ra từ từ để quan sát chứ không phóng ra. Khi chở hàng nặng, xe tăng tốc chậm hơn bình thường, nên chờ khoảng trống dài hơn. Nếu cần rẽ trái băng qua quốc lộ, chờ cả hai chiều đều thoáng, đừng dừng giữa đường chờ.
Chiều ngược lại, rẽ từ quốc lộ vào lối thôn cũng cần bật xi nhan sớm, giảm tốc từ xa và nhìn gương, vì xe phía sau có thể đang định vượt. Rẽ vào lối hẹp có đất bùn ở miệng lối, giảm tốc trước khi rẽ chứ không phanh khi xe đã nghiêng.
Lao động mùa vụ mới lên: những điều nên biết trong tuần đầu
Người từ đồng bằng lên làm mùa vụ ở các nhà kính, vườn rau thường mang theo thói quen đi xe ở đường bằng. Tuần đầu là lúc dễ gặp chuyện nhất: chưa quen dốc, chưa quen sương, chưa biết đoạn nào trơn. Nên đi chậm hơn mức mình thấy là cần, đi theo người làm cùng vườn trong vài ngày đầu để học đường.
Hỏi chủ vườn hoặc người làm lâu năm về những đoạn đường hay xảy ra chuyện trong thôn: con dốc nào gắt, khúc cua nào hay có đất, lối ra quốc lộ nào khuất tầm nhìn. Ghi nhớ đường từ chỗ ở tới chỗ làm, tới chợ, tới trạm y tế gần nhất.
Nếu chưa có xe, nhiều chủ vườn cho mượn hoặc cho thuê xe máy để người làm đi lại. Trước khi nhận, kiểm phanh, lốp, đèn như với xe thuê du lịch; xe làm nông thường chạy nhiều, mòn nhiều mà ít ai để ý.
Giấy tờ xe và giấy tờ tuỳ thân luôn mang theo khi ra quốc lộ. Ở những thôn sâu, giữ số liên lạc của chủ vườn và một người làm cùng để gọi khi xe hỏng hay gặp sự cố. Đi xe sau khi uống rượu bia trong các buổi liên hoan sau mùa thu hoạch là điều nên tránh tuyệt đối; nhờ người khác chở hoặc ở lại.
Đi xe máy với trẻ em và người lớn tuổi
Nhiều gia đình ở vùng rau chở con đi học, chở ông bà đi chợ, đi khám bằng xe máy. Đường dốc và sương làm những chuyến này rủi ro hơn ở đồng bằng. Trẻ em ngồi sau phải đội mũ bảo hiểm vừa cỡ, ngồi ôm chặt người lái; trẻ nhỏ nên ngồi giữa hai người lớn nếu có thể, không cho trẻ đứng hay ngồi phía trước tay lái.
Với người lớn tuổi, đi chậm ở đường xóc, báo trước khi lên xuống dốc để họ bám chắc. Mùa lạnh, mặc ấm cho người ngồi sau, vì người ngồi sau ít vận động nên bị lạnh nhanh hơn người lái.
Buổi sáng có sương và chiều tối có xe tải chạy dày trên quốc lộ là hai khung giờ nên cân nhắc nhất khi chở trẻ em đi qua quốc lộ 27. Nếu trường của con ở bên kia quốc lộ, chọn điểm băng qua có tầm nhìn tốt hai phía, dừng hẳn rồi mới qua.
Câu hỏi thường gặp
Ở Đơn Dương nên đi xe số hay xe ga?
Người làm nông phần đông dùng xe số vì lên dốc chở nặng và xuống dốc dùng phanh động cơ tốt hơn, dễ sửa trong thôn. Xe ga vẫn đi được, nhất là trên đường nhựa, nhưng cần kiểm phanh thường xuyên và hạn chế chở nặng xuống dốc dài.
Đi xe máy trong sương sớm cần làm gì?
Bật đèn chiếu gần, giảm tốc, đi sát lề phải, giữ kính mũ sạch hoặc dùng mũ chống đọng hơi, mặc áo sáng màu hoặc có phản quang. Nếu sương quá dày, dừng ở chỗ an toàn chờ vài phút cho sương tan.
Xe máy chở bao nhiêu sọt rau là vừa?
Không có con số chung, vì tuỳ xe, tuỳ đường và tay lái. Nguyên tắc là hàng không cao quá vai, không rộng quá nhiều so với tay lái, cân hai bên, buộc chắc, và người lái vẫn điều khiển xe dễ dàng khi lên xuống dốc. Thấy nặng tay lái là đang chở quá.
Bị trượt bánh trên đường đất đỏ thì xử lý thế nào?
Giữ bình tĩnh, nhả phanh, giữ tay lái thẳng theo hướng xe đang đi, nhả ga nhẹ. Không bóp phanh gấp hay đánh lái mạnh, vì sẽ làm xe đổ nhanh hơn. Tốt nhất là giảm tốc từ xa khi thấy mặt đường có đất ướt.
Thuê xe máy đi chơi Đơn Dương cần kiểm gì?
Thử phanh trước và sau, kiểm gai lốp, đèn, còi, gương chiếu hậu và giấy tờ xe. Hỏi chủ xe về tình trạng má phanh nếu định đi dốc D'Ran hay đèo Ngoạn Mục. Mang áo mưa, áo khoác và đổ xăng đầy trước khi đi xa.
Lao động mùa vụ mới lên nên chuẩn bị gì để đi xe an toàn?
Áo ấm, găng tay, áo mưa bộ, mũ bảo hiểm tốt, giày bám đường. Tuần đầu đi theo người quen đường, hỏi các đoạn dốc, đoạn trơn trong thôn, lưu số liên lạc của chủ vườn và luôn mang giấy tờ xe khi ra quốc lộ.