Đèo Ngoạn Mục và con đường cái lên cao nguyên qua Đơn Dương: một trăm năm đi lại

Đèo Ngoạn Mục, còn gọi là đèo Sông Pha, là con đèo nối vùng duyên hải Phan Rang với cao nguyên, đỉnh đèo mở ra ngay vùng Đơn Dương. Đây là một trong những lối lên cao nguyên sớm nhất mà người Pháp mở đường bộ và đường sắt, và cho đến nay vẫn là con đường chở rau Đơn Dương xuống duyên hải, cùng với quốc lộ 27.

Bài này kể lịch sử con đường từ góc của vùng Đơn Dương: tên đèo từ đâu ra, con đường đã thay đổi thế nào qua các thời, và vì sao nó quan trọng với vùng rau. Phần đi lại thực tế hôm nay, an toàn khi xuống đèo, có trong chuyên mục đi lại và giao thông của trang.

Tên đèo: Ngoạn Mục, Sông Pha và cách gọi của người Pháp

Tên Ngoạn Mục trong tiếng Việt nghĩa là đẹp mắt, đáng ngắm, nói về cảnh nhìn từ trên đèo xuống vùng duyên hải: đồng bằng khô nóng trải dài, xa xa là núi và biển. Trong tài liệu thời Pháp, cách gọi hay gặp là Bellevue, cũng mang nghĩa cảnh đẹp. Nhiều người cho rằng tên Việt là cách chuyển nghĩa từ tên Pháp; điều này hợp lý nhưng chưa thấy văn bản gốc xác nhận.

Tên Sông Pha lấy theo vùng Sông Pha dưới chân đèo phía đông, nơi đặt nhà ga và về sau là nhà máy thuỷ điện Đa Nhim. Người địa phương dùng cả hai tên, tuỳ thói quen. Trên đỉnh đèo có khu vực gọi là Eo Gió, gắn với một nhà ga trên tuyến đường sắt răng cưa cũ và với những cơn gió thổi mạnh qua yên ngựa giữa hai sườn núi.

Đèo nằm chủ yếu trên sườn núi phía đông, thuộc vùng Ninh Thuận cũ, nay là tỉnh Khánh Hoà; phần đỉnh đèo giáp với đất Đơn Dương của tỉnh Lâm Đồng. Vì vậy trên giấy tờ, đèo không thuộc Đơn Dương, nhưng trong đời sống, nó là cánh cửa phía đông của vùng.

Lối mòn xưa và con đường của người Pháp

Từ trước khi có đường ô tô, người bản địa và thương nhân miền xuôi đã có những lối mòn vượt núi giữa Phan Rang và cao nguyên. Muối, cá khô, vải từ dưới xuôi lên; lâm sản, gạo, gia súc từ trên xuống. Những lối mòn ấy dốc, hẹp, đi bộ hoặc dùng ngựa thồ mất nhiều ngày.

Khi Đà Lạt được chọn làm nơi nghỉ dưỡng, người Pháp cần một con đường để đưa người và vật liệu lên. Hướng từ Phan Rang qua Sông Pha lên vùng Dran được chọn sớm vì gần cảng biển và gần tuyến đường sắt dọc duyên hải. Đường bộ qua đèo được mở trong những năm đầu thế kỷ XX, nhiều đoạn đục vào vách núi, uốn lượn theo sườn đèo. Đường sắt răng cưa được xây sau đó, có đoạn chạy gần đường bộ.

Việc làm đường qua vùng núi dốc thời ấy đòi hỏi rất nhiều nhân công, phần lớn là người Việt từ miền xuôi được tuyển lên, cùng lao động địa phương. Điều kiện làm việc vất vả, sốt rét và tai nạn là chuyện thường gặp; tên tuổi của những người làm đường gần như không được ghi lại.

Trong nhiều năm, đây là con đường chính để lên Đà Lạt. Về sau, đường từ phía Sài Gòn qua Bảo Lộc, đèo Prenn lên Đà Lạt được hoàn thiện và dần trở thành tuyến được dùng nhiều hơn, nhưng con đường qua Đơn Dương vẫn giữ vai trò nối cao nguyên với duyên hải miền Trung.

Con đường qua đèo Ngoạn Mục qua các thời

Bảng tóm lược vai trò của tuyến đường theo từng giai đoạn. Năm mở từng đoạn đường có nhiều cách ghi nên bảng ghi theo thời kỳ.

Dù có thêm nhiều tuyến đường khác nối Đà Lạt với bên ngoài, con đường qua đèo Ngoạn Mục vẫn là lối ngắn nhất từ vùng Đơn Dương xuống biển miền Trung.

Con đường của xe rau

Với vùng Đơn Dương, đèo Ngoạn Mục và quốc lộ 27 trước hết là con đường của xe rau. Mỗi chiều tối, xe tải chất đầy bắp cải, cà rốt, cà chua, su hào từ các vựa ở D'Ran, Thạnh Mỹ, Lạc Lâm nổ máy, xuống đèo, đi các tỉnh duyên hải miền Trung và nối ra quốc lộ 1 đi xa hơn. Rau cao nguyên vào chợ sáng hôm sau ở nhiều thành phố là nhờ con đường này.

Chiều ngược lại, xe chở phân bón, vật tư, hàng tiêu dùng, hải sản từ duyên hải lên. Quan hệ buôn bán hai chiều giữa vùng rau và vùng biển, vùng nắng nóng đã có từ thời lối mòn xưa, nay diễn ra bằng xe tải với quy mô lớn hơn rất nhiều.

Chính vì vậy, mỗi lần đèo bị sạt lở, phải cấm đường trong mùa mưa, người trồng rau và thương lái Đơn Dương là những người lo nhất. Rau không chờ được lâu; xe phải vòng đường khác thì chi phí tăng, hàng dễ hỏng. Lịch sử con đường cũng là lịch sử những mùa mưa lo âu của vùng rau.

Những năm gần đây, nhiều thương lái chủ động theo dõi dự báo thời tiết, chia hàng thành nhiều chuyến, hoặc chuẩn bị phương án đi vòng qua Đà Lạt khi đèo có nguy cơ sạt lở.

Đèo Ngoạn Mục trong ký ức người đi đường

Với nhiều thế hệ người miền Trung lên Đà Lạt, khoảnh khắc qua hết đèo Ngoạn Mục là khoảnh khắc đáng nhớ: không khí đột ngột mát lạnh, rừng thông hiện ra, rồi thung lũng Đơn Dương với những cánh đồng rau mở ra trước mắt. Ngược lại, người từ cao nguyên xuống biển thấy nắng gắt và gió nóng ập đến khi xe đổ dốc về phía Sông Pha.

Những khúc cua tay áo, vách núi dựng đứng, đường ống áp lực của thuỷ điện Đa Nhim chạy dọc sườn núi, và dấu vết nền đường sắt cũ thấp thoáng là những hình ảnh quen của con đèo. Nhiều người dừng ở các điểm nghỉ trên đèo để ngắm cảnh, chụp ảnh vùng đồng bằng phía dưới.

Con đèo cũng có những câu chuyện buồn: tai nạn trong những năm đường còn hẹp, những mùa mưa sạt lở. Mỗi lần nâng cấp, đường rộng hơn, an toàn hơn, nhưng những người lái xe lâu năm vẫn dặn nhau xuống đèo phải dùng phanh động cơ, không ôm phanh, và tránh đi khi mưa lớn kéo dài.

Những dấu vết lịch sử dọc con đường

Nền đường sắt cũ. Ở một số đoạn trên sườn đèo và trong thung lũng, nền đường sắt răng cưa vẫn còn, có chỗ thấy cống, mố cầu bằng đá.

Khu vực Eo Gió. Đỉnh đèo gắn với tên một nhà ga cũ trên tuyến răng cưa, nơi đoàn tàu kết thúc đoạn leo dốc phía đông.

Đường ống thuỷ điện. Những đường ống lớn chạy dọc sườn núi xuống nhà máy ở Sông Pha là dấu mốc của thời kỳ xây công trình Đa Nhim.

Những đoạn đường cũ. Mỗi lần nâng cấp, có đoạn đường được nắn thẳng, để lại những khúc cua cũ bên cạnh, nay thành lối đi nhỏ hoặc bị cây cỏ phủ.

Tên gọi trong lời người lái xe. Những cách gọi như "đỉnh đèo", "chân đèo", "dốc Eo Gió" trong lời người lái xe lâu năm giữ lại địa danh của các thời kỳ trước, kể cả những điểm không có trên giấy tờ.

Các khu phố dừng chân. D'Ran và Thạnh Mỹ ở đầu trên, Sông Pha ở đầu dưới — những khu dân cư lớn lên nhờ con đường.

Con đường hôm nay và câu chuyện phía trước

Hôm nay, quốc lộ 27 qua đèo Ngoạn Mục vẫn là con đường chính nối vùng Đơn Dương với duyên hải miền Trung. Những năm gần đây, khi Ninh Thuận cũ nhập vào Khánh Hoà và Đơn Dương thuộc Lâm Đồng mới, con đèo trở thành ranh giới giữa hai tỉnh lớn, cùng chia sẻ trách nhiệm duy tu, cảnh báo sạt lở.

Các dự án giao thông mới, như những tuyến cao tốc nối cao nguyên với duyên hải, thường được nhắc đến trong các kế hoạch phát triển. Cho đến khi có thông tin chính thức về tiến độ, con đường qua đèo vẫn là lựa chọn quen thuộc. Người đi đường nên theo dõi thông báo phân luồng, cấm đường của cơ quan chức năng, nhất là trong mùa mưa.

Với người làm nông sản, việc nắm trước lịch duy tu, cảnh báo sạt lở giúp chủ động điều xe, tránh để rau nằm chờ trên đường.

Nhìn lại hơn một trăm năm, con đường qua đèo Ngoạn Mục đã đi từ lối mòn ngựa thồ đến đường sắt răng cưa rồi quốc lộ cho xe tải. Mỗi chặng đều để lại dấu ấn trên vùng Đơn Dương, từ khu phố ga D'Ran đến những vựa rau thức suốt đêm. Hiểu con đường là hiểu vì sao vùng đất này luôn hướng một nửa về cao nguyên và một nửa về biển.

Hai vùng khí hậu, một con đường

Điều làm con đường qua đèo Ngoạn Mục đặc biệt về mặt lịch sử là nó nối hai vùng khí hậu khác hẳn nhau trên một quãng rất ngắn. Phía dưới là vùng đồng bằng nắng gió khô hạn bậc nhất cả nước, phía trên là thung lũng cao nguyên mát quanh năm. Sự khác biệt ấy tạo ra nhu cầu trao đổi tự nhiên: vùng dưới thiếu rau ôn đới, vùng trên thiếu muối, hải sản, hàng hoá đồng bằng.

Trong lịch sử, chính sự bổ sung lẫn nhau ấy đã giữ cho con đường luôn có người qua lại, từ thời lối mòn đến thời xe tải. Người Chu Ru ở Đơn Dương có liên hệ ngôn ngữ với người Chăm dưới duyên hải, càng cho thấy vùng cao và vùng thấp ở đây đã gắn bó từ rất lâu, trước cả khi có những công trình hiện đại.

Đến nay, mối gắn bó vẫn hiện diện trong nhiều mặt: nước hồ Đa Nhim nuôi đồng ruộng dưới chân đèo, rau Đơn Dương vào các chợ duyên hải, lao động từ vùng thấp lên làm mùa vụ trên vùng cao, khách du lịch đi một vòng biển – núi trong cùng chuyến đi. Con đường qua đèo là sợi chỉ nối tất cả những mối liên hệ ấy.

Câu hỏi thường gặp

Đèo Ngoạn Mục có thuộc Đơn Dương không?

Phần lớn đèo nằm trên sườn núi phía đông, thuộc vùng Ninh Thuận cũ, nay là tỉnh Khánh Hoà. Đỉnh đèo giáp với vùng Đơn Dương của tỉnh Lâm Đồng, nên trong đời sống, đèo được xem là cửa ngõ phía đông của vùng.

Tại sao gọi là đèo Ngoạn Mục?

Ngoạn Mục nghĩa là đẹp mắt, đáng ngắm, nói về cảnh nhìn từ trên đèo xuống vùng đồng bằng duyên hải. Trong tài liệu thời Pháp, cách gọi hay gặp là Bellevue, cũng mang nghĩa cảnh đẹp, nên nhiều người cho rằng tên Việt chuyển nghĩa từ đó.

Đèo Sông Pha và đèo Ngoạn Mục có phải là một không?

Đúng, đó là cùng một con đèo. Tên Sông Pha lấy theo vùng Sông Pha dưới chân đèo phía đông, còn Ngoạn Mục nói về cảnh đẹp. Người địa phương dùng cả hai tên tuỳ thói quen.

Con đường qua đèo có từ bao giờ?

Lối mòn qua núi đã có từ rất lâu. Đường bộ hiện đại được người Pháp mở trong những năm đầu thế kỷ XX, sau đó là đường sắt răng cưa. Năm mở từng đoạn có nhiều cách ghi khác nhau trong tài liệu.

Eo Gió là gì?

Eo Gió là khu vực trên đỉnh đèo Ngoạn Mục, gắn với tên một nhà ga trên tuyến đường sắt răng cưa cũ, nơi đoàn tàu kết thúc đoạn leo dốc phía đông. Tên gọi gợi những cơn gió mạnh thổi qua yên ngựa giữa hai sườn núi.

Đi qua đèo Ngoạn Mục mùa nào an toàn nhất?

Mùa khô thường thuận lợi hơn vì ít nguy cơ sạt lở. Mùa mưa nên theo dõi thông báo phân luồng, cấm đường và tránh đi khi mưa lớn kéo dài. Khi xuống đèo nên dùng phanh động cơ, không ôm phanh liên tục.