Hồ Đa Nhim (hồ Đơn Dương): mặt nước lớn trên cao nguyên thay đổi theo mùa

Hồ Đa Nhim, nhiều người địa phương gọi là hồ Đơn Dương, là hồ chứa nhân tạo hình thành khi đập Đa Nhim chặn dòng sông Đa Nhim vào đầu thập niên 1960. Mặt hồ nằm phía khu vực D'Ran – Lạc Xuân cũ, nay thuộc xã D'Ran, tỉnh Lâm Đồng. Hồ trữ nước cho thuỷ điện Đa Nhim, đồng thời trở thành mặt nước lớn nhất và là cảnh quan nổi bật của vùng.

Diện mạo của hồ đổi khác hẳn theo mùa. Cuối mùa mưa, nước dâng đầy, mặt hồ mở rộng tới chân các đồi thông. Cuối mùa khô, nước rút sâu, lộ ra những bãi đất đỏ, những gò đất nhô lên giữa lòng hồ. Người đến vào hai thời điểm khác nhau có thể tưởng là hai nơi khác nhau.

Bài này tả hồ như một phần tự nhiên của Đơn Dương: hồ hình thành ra sao, mực nước lên xuống theo quy luật nào, bờ hồ và hệ sinh thái quanh hồ, và những điều cần biết để an toàn khi ở gần mặt nước. Chuyện thuỷ điện và kinh tế để mục riêng.

Hồ hình thành thế nào

Trước khi có hồ, sông Đa Nhim chảy qua một vùng thung lũng rộng ở phía đông Đơn Dương. Địa hình nơi đây thuận lợi cho việc làm hồ chứa: lòng chảo rộng, hai bên có đồi bao, và ngay phía đông là mép cao nguyên đổ xuống đồng bằng với độ chênh lớn. Ý tưởng tận dụng độ chênh ấy để làm thuỷ điện dẫn tới việc xây đập chặn sông, công trình hoàn thành vào đầu thập niên 1960.

Khi đập được đóng, nước sông dâng lên lấp đầy thung lũng, tạo thành mặt hồ. Một phần đất trước đây là ruộng, đường, nơi ở chìm dưới nước. Nước hồ được dẫn qua đường hầm xuyên núi rồi theo đường ống đổ xuống nhà máy ở chân đèo, thuộc phía Khánh Hoà mới; nhà máy không nằm trong địa bàn Đơn Dương dù vẫn hay được gọi chung là "thuỷ điện Đa Nhim".

Từ góc nhìn tự nhiên, hồ đã biến một đoạn sông chảy thành một vùng nước tĩnh rộng lớn. Điều đó thay đổi cảnh quan, vi khí hậu quanh hồ, dòng chảy phía hạ du và đời sống thuỷ sinh. Hơn sáu mươi năm sau, hồ đã trở thành một phần quen thuộc của địa lý Đơn Dương, đến mức nhiều người trẻ không hình dung được nơi đây trước kia ra sao.

Mặt hồ qua các mùa

Bảng mô tả xu hướng thường thấy, không phải số liệu vận hành. Mực nước thực tế phụ thuộc vào lượng mưa từng năm và lịch vận hành của đơn vị quản lý hồ.

Những vệt màu chạy ngang trên sườn đồi ven hồ chính là dấu mực nước các thời kỳ. Đó là cách đơn giản để hình dung biên độ lên xuống của hồ mà không cần con số.

Bờ hồ và vùng bán ngập

Vùng đất lúc khô lúc ướt. Giữa mực nước cao nhất và thấp nhất là một dải đất bán ngập. Đất ở đây ngập vài tháng rồi lộ ra vài tháng, nên cây lâu năm khó sống, chủ yếu là cỏ và cây bụi mọc nhanh trong mùa khô.

Thuộc phạm vi quản lý của hồ. Vùng bán ngập và hành lang bảo vệ hồ chứa nằm trong phạm vi quản lý, bảo vệ công trình thuỷ lợi, thuỷ điện. Việc canh tác, xây dựng, lấy đất ở đây phải theo quy định của cơ quan có thẩm quyền và đơn vị vận hành hồ, không phải đất muốn dùng là dùng.

Bờ dễ sạt. Sườn đất ven hồ bị nước ngâm rồi phơi khô liên tục nên dễ sụt lở, nhất là khi mực nước hạ nhanh. Đứng sát mép bờ cao, dựng lều, đậu xe sát mép nước đều không an toàn.

Bùn lún ở bãi mới lộ. Những bãi vừa lộ ra sau khi nước rút có thể còn lớp bùn sâu bên dưới lớp mặt khô. Đi bộ ra giữa bãi để chụp ảnh tưởng dễ, nhưng có người đã bị lún chân và phải nhờ người kéo lên.

Hồ và vi khí hậu quanh D'Ran

Một mặt nước rộng có ảnh hưởng nhất định tới thời tiết cục bộ quanh nó. Nước nóng lên và nguội đi chậm hơn đất, nên vùng ven hồ ban đêm thường bớt lạnh đột ngột hơn một chút so với đáy thung lũng khô, còn ban ngày bớt nóng hơn. Sáng sớm mùa khô, khi không khí lạnh tràn qua mặt nước ấm hơn, hơi nước bốc lên tạo thành lớp sương mỏng là là trên mặt hồ, cảnh rất đẹp nhưng cũng làm tầm nhìn trên đường ven hồ giảm.

Mặt hồ rộng và thoáng còn là đường để gió thổi qua không bị cản. Những ngày gió mùa đông bắc mạnh, mặt hồ nổi sóng nhỏ, bờ hồ phía khuất gió và phía đón gió có thể khác nhau rõ. Người đi thuyền nhỏ, người câu cá ven hồ cần để ý điều này.

Mức độ ảnh hưởng của hồ tới khí hậu chung của Đơn Dương không lớn, vì vùng này chủ yếu chịu chi phối bởi độ cao và gió mùa. Ảnh hưởng chủ yếu giới hạn ở dải đất sát bờ. Không nên tin những lời đồn rằng hồ làm cả vùng ẩm hơn hay mưa nhiều hơn khi chưa có số liệu đối chiếu.

Hệ sinh thái trong và quanh hồ

Nước hồ là môi trường sống của nhiều loài cá nước ngọt, cả loài bản địa vốn có trên sông Đa Nhim lẫn loài được thả nuôi sau khi có hồ. Chim nước có thể thấy ở những bãi nông ven bờ, nhất là vào mùa khô khi bãi lộ ra nhiều. Các đồi thông quanh hồ là nơi trú của các loài chim rừng và động vật nhỏ.

Sự thay đổi mực nước theo mùa tạo ra một môi trường khó khăn cho thực vật ven bờ, nhưng lại là nơi kiếm ăn tốt cho chim khi nước rút để lại cá nhỏ, ốc và côn trùng trong các vũng. Những gò đất lộ ra giữa lòng hồ cuối mùa khô đôi khi trở thành nơi chim đậu nghỉ.

Chất lượng nước hồ chịu ảnh hưởng của những gì sông Đa Nhim mang tới từ thượng nguồn và từ vùng canh tác ven sông. Phù sa, phân bón, rác thải sinh hoạt đều có thể tích tụ trong lòng hồ. Giữ sạch dòng sông phía trên chính là giữ sạch hồ.

An toàn khi ở gần hồ Đa Nhim

Hồ đẹp và yên, nên rất dễ chủ quan. Những điều dưới đây áp dụng cho người dân ven hồ lẫn người ghé chơi.

• Không bơi, không tắm ở hồ: nước sâu, lạnh, đáy có bùn và gốc cây cũ, nhiều chỗ dốc đột ngột từ bãi nông xuống sâu.
• Không đi thuyền khi không có áo phao, không ra giữa hồ khi gió mạnh hoặc trời sắp giông.
• Không đứng sát mép bờ cao, không dựng lều sát mép nước vì bờ có thể sạt, mực nước có thể thay đổi.
• Tránh khu vực gần cửa lấy nước, đập và đường tràn — đây là khu vực công trình có quy định hạn chế ra vào.
• Không đốt lửa trên đồi thông ven hồ trong mùa khô; gió hồ mạnh dễ làm lửa lan.
• Trẻ em luôn phải có người lớn trông khi ở gần nước, kể cả ở những vũng nhỏ ven bãi.

Khi thấy biển báo hoặc thông báo của đơn vị quản lý hồ, nên làm theo. Những quy định đó xuất phát từ an toàn công trình và an toàn tính mạng, không phải để làm khó người dân hay du khách.

Năm mưa, năm hạn: hồ phản ánh thời tiết cả lưu vực

Mực nước hồ Đa Nhim cuối mùa mưa là tấm gương phản ánh lượng mưa của cả lưu vực sông phía trên, từ vùng núi Lạc Dương tới thung lũng Đơn Dương. Năm mưa nhiều, hồ đầy sớm, có khi phải xả tràn. Năm mưa ít, hồ không đầy, bước vào mùa khô với lượng nước dự trữ thấp, và cuối mùa khô lòng hồ cạn sâu hơn mọi năm.

Những năm như vậy, người dân ven hồ thấy rõ hơn ai hết: bãi đất lộ ra rộng hơn, có những gò, nền đường cũ, gốc cây cũ hiện lên giữa lòng hồ mà nhiều năm không thấy. Ảnh chụp lòng hồ khô nứt thường được chia sẻ nhiều trên mạng xã hội, nhưng cần hiểu đó là trạng thái tạm thời của một năm ít mưa, không có nghĩa hồ đang biến mất.

Ngược lại, những năm mưa lớn kéo dài, đơn vị vận hành phải xả nước qua tràn để bảo đảm an toàn đập. Lúc này mực nước sông phía hạ du tăng lên, và thông báo xả lũ là thông tin quan trọng với người sống ven sông bên dưới. Hồ vì vậy vừa là nơi trữ nước, vừa là công trình cần được vận hành thận trọng trong cả mùa hạn lẫn mùa lũ.

Hồ trong đời sống người ven hồ

Với người D'Ran – Lạc Xuân, hồ là một phần quen thuộc của khung cảnh hằng ngày. Đường đi làm vòng theo bờ hồ, buổi chiều người ta ra ven hồ hóng gió, cuối tuần có nhà dẫn trẻ con ra bãi cỏ ven nước chơi. Hồ cũng là nơi một số người câu cá giải trí, và là phông nền của những tấm ảnh cưới, ảnh kỷ niệm của người trong vùng.

Từ khi có hồ, cảnh quan khu vực này mang dáng dấp riêng so với phần còn lại của Đơn Dương: thay vì những thung lũng kín nhà kính, ở đây có một khoảng mở rộng của mặt nước và đồi thông. Đây là lý do khu vực ven hồ thu hút người dừng chân, chụp ảnh khi đi trên đường từ Đà Lạt xuống. Chuyện điểm đến và trải nghiệm được bàn ở mục riêng.

Đời sống ven hồ cũng có những ràng buộc. Hành lang bảo vệ hồ chứa hạn chế việc xây dựng sát mép nước; việc nuôi thả cá trên hồ, khai thác cát, lấy đất ven hồ đều phải theo quy định. Người mới đến định mua đất gần hồ nên hỏi kỹ vấn đề này tại cơ quan quản lý đất đai trước khi quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Hồ Đa Nhim và hồ Đơn Dương có phải là một không?

Phải. Đây là cùng một hồ chứa trên sông Đa Nhim. Tên hồ Đa Nhim gắn với dòng sông và công trình thuỷ điện, còn tên hồ Đơn Dương là cách gọi theo vùng đất. Người địa phương dùng cả hai cách gọi.

Đi từ trung tâm Thạnh Mỹ tới hồ có xa không?

Hồ nằm về phía D'Ran – Lạc Xuân, đi theo quốc lộ 27 về phía D'Ran là tới gần. Khoảng cách chính xác tuỳ điểm muốn đến trên bờ hồ; nên hỏi người địa phương lối xuống bờ công cộng vì nhiều đoạn ven hồ là đất có người sử dụng hoặc khu vực công trình.

Mùa nào hồ Đa Nhim đẹp nhất?

Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, khoảng tháng 11 tới tháng 1, hồ thường đầy nước, bờ còn xanh và trời bắt đầu quang. Cuối mùa khô hồ cạn, lộ bãi đất đỏ, có vẻ đẹp khác nhưng mặt nước thu hẹp đáng kể.

Có được câu cá ở hồ Đa Nhim không?

Việc câu cá giải trí ven hồ khá phổ biến, nhưng khu vực gần đập, cửa lấy nước và công trình thường bị hạn chế. Nên hỏi chính quyền xã hoặc người dân về khu vực được phép, mặc áo phao nếu ra thuyền, và mang rác về.

Vì sao mùa khô hồ cạn nhiều như vậy?

Vì mùa khô gần như không có mưa bổ sung, trong khi nước hồ vẫn được lấy để chạy máy thuỷ điện và cung cấp cho hạ du, cộng với bốc hơi mạnh do nắng và gió. Mực nước vì vậy giảm dần tới thấp nhất vào cuối mùa khô trước khi mưa về.

Nhà máy thuỷ điện Đa Nhim có nằm cạnh hồ không?

Không. Hồ và đập nằm trên cao nguyên phía Đơn Dương, còn nhà máy đặt ở chân đèo Ngoạn Mục phía đông, thuộc địa bàn Khánh Hoà mới. Nước được dẫn từ hồ qua đường hầm và đường ống xuống nhà máy.