Mùa mưa ở Đơn Dương thường bắt đầu khoảng tháng 5 và kết thúc khoảng tháng 11. Nửa đầu mùa chủ yếu là giông chiều: mưa rào nặng hạt, gió giật, sấm sét, có khi mưa đá. Nửa sau mùa xuất hiện nhiều đợt mưa dầm và mưa lớn kéo dài, dễ gây ngập ruộng ven sông Đa Nhim, sạt lở taluy đường đèo và lũ trên các suối dốc.
Mưa là nguồn sống của vùng rau: suối có nước, hồ được bổ sung, đỡ chi phí bơm tưới. Nhưng mưa cũng mang lại những rủi ro lặp lại hằng năm mà người sống ở đây phải học cách sống cùng.
Bài này đi qua từng kiểu thời tiết của mùa mưa, giải thích vì sao chúng xảy ra trên nền địa hình Đơn Dương, và tập hợp những việc nên chuẩn bị ở cấp hộ gia đình, chủ ruộng và người đi đường.
Mưa từ đâu tới: gió mùa tây nam và các đợt áp thấp
Nguồn mưa chính của Lâm Đồng là gió mùa tây nam, hoạt động khoảng từ tháng 5 tới tháng 10. Luồng không khí ẩm từ phía biển phía nam và tây nam thổi vào, gặp các khối núi cao nguyên thì bị đẩy lên cao, lạnh đi và ngưng tụ thành mây mưa. Đơn Dương nằm lùi về phía đông, sau các khối núi đón gió, nên vẫn nhận mưa nhưng có xu hướng ít hơn các vùng phía tây của tỉnh.
Từ khoảng tháng 9 trở đi, một nguồn mưa khác xuất hiện: áp thấp nhiệt đới, bão và dải hội tụ hoạt động ở vùng biển phía đông. Khi những hệ thống này đi vào khu vực Nam Trung Bộ, mây mưa có thể tràn qua mép cao nguyên phía đông, đúng phía Đơn Dương giáp với vùng Ninh Thuận cũ. Đây là lý do cuối mùa mưa ở Đơn Dương có những đợt mưa lớn kéo dài nhiều ngày, khác với kiểu giông chiều đầu mùa.
Hai nguồn mưa này chồng lên nhau vào giữa và cuối mùa, khi đất đã no nước. Vì thế nguy cơ thiên tai cao nhất thường không rơi vào đầu mùa, lúc mưa có vẻ dữ dội, mà rơi vào khoảng tháng 9 tới tháng 11.
Giông chiều đầu mùa: ngắn nhưng dữ
Cơ chế. Buổi sáng nắng làm mặt đất thung lũng nóng lên, không khí ẩm bốc lên cao, gặp lạnh tạo thành mây tích dày. Tới đầu giờ chiều mây phát triển thành mây giông, đổ mưa rào nặng hạt kèm gió giật và sấm sét. Trận giông thường kéo dài vài chục phút tới một, hai giờ.
Sét. Đây là mối nguy chết người. Người làm việc trên ruộng trống, dưới mái nhà kính khung thép hay cạnh cột điện tưới đều có nguy cơ. Khi nghe sấm, nên vào nhà kiên cố hoặc xe ô tô đóng kín, không trú dưới cây đơn độc.
Gió giật. Gió đi trước cơn giông có thể rất mạnh trong thời gian ngắn, làm rách màng, bật khung nhà kính cũ, tốc mái tôn. Kiểm tra dây néo, cọc neo trước mùa giông là việc người làm nông ở đây thường làm.
Mưa đá. Không thường xuyên nhưng có thể xảy ra, nhất là lúc giao mùa. Hạt đá nhỏ rơi vài phút đủ làm dập lá rau, thủng màng phủ, hư hoa trồng ngoài trời.
Nước chảy tràn. Mưa rào cường độ lớn trong thời gian ngắn làm nước chảy tràn trên mặt đường, mặt ruộng dốc, cuốn theo đất. Rãnh thoát nước bị lấp sẽ khiến nước tràn vào nhà, vào ruộng.
Mưa dầm giữa và cuối mùa: đất no nước
Khác với giông chiều, mưa dầm là những đợt mưa liên tục hoặc ngắt quãng kéo dài cả ngày, nhiều ngày liền, trời âm u không thấy nắng. Mưa dầm không ồn ào nhưng làm đất thấm nước tới mức bão hoà. Khi đó mọi lượng mưa thêm đều chảy tràn trên mặt đất, dồn xuống suối và sông.
Với cây trồng, mưa dầm kéo dài là điều kiện thuận lợi cho nhiều loại nấm bệnh phát triển: lá ướt suốt ngày, độ ẩm không khí cao, thiếu nắng. Rau trồng ngoài trời dễ bị thối nhũn, cháy lá, rau trong nhà kính đỡ hơn nhưng vẫn chịu ảnh hưởng độ ẩm. Ruộng trũng thoát nước kém bị úng, rễ thiếu khí. Phần kỹ thuật cụ thể thuộc mục rau hoa, nhưng gốc rễ là thời tiết.
Với nhà cửa, mưa dầm làm tường ẩm, đồ đạc mốc, nền đất sụt lún ở những nhà xây trên đất đắp. Những ngôi nhà tựa vào chân taluy dương, tức vách đất phía trên nhà, cần được quan sát kỹ: vết nứt mới trên vách, nước rỉ ra từ chân vách, cây nghiêng là dấu hiệu cảnh báo.
Ngập ruộng ven sông Đa Nhim và các suối
Những vùng ruộng thấp ven sông Đa Nhim và hai bên các suối lớn là nơi có nguy cơ ngập cao nhất. Khi mưa lớn nhiều ngày, nước sông dâng nhanh, tràn qua bờ thấp vào ruộng. Thời gian ngập có thể chỉ vài giờ với những đợt lũ nhỏ, nhưng có thể kéo dài nhiều ngày ở những khu trũng, nhất là phía đầu hồ khi mực hồ đang cao.
Rau là cây trồng ngắn ngày, rất nhạy với ngập. Chỉ một đến hai ngày ngập nước có thể làm rau ăn lá thối, rau ăn củ úng. Nhà kính ở vùng trũng cũng không tránh khỏi vì nước tràn vào từ dưới đất. Thiệt hại thường lớn nhất khi lũ đến đúng lúc rau sắp thu hoạch.
Không phải mọi chỗ ngập đều do sông. Ở nhiều nơi, ngập cục bộ là do rãnh thoát nước bị lấp, cống qua đường quá nhỏ hoặc bị rác, đất chắn. Ruộng nằm dưới chân khu dân cư mới, nơi mặt đất đã được bê tông hoá, sẽ nhận nhiều nước chảy tràn hơn trước. Khơi thông rãnh thoát trước mùa mưa là việc đơn giản nhưng có ích rõ.
Người thuê ruộng theo vụ, nhất là người từ nơi khác đến, nên hỏi chủ đất về lịch sử ngập của từng thửa trước khi xuống giống vụ cuối mùa mưa. Một câu hỏi đơn giản có thể tránh được cả một vụ mất trắng, vì chủ đất và hàng xóm lâu năm thường nhớ rất rõ nước từng lên tới đâu.
Sạt lở: đèo, taluy và sườn đồi
Sạt lở đất là rủi ro lớn ở vùng có địa hình dốc như Đơn Dương. Nơi dễ thấy nhất là đèo Ngoạn Mục trên quốc lộ 27, nơi đường cắt qua vách núi dốc đứng. Mùa mưa, đặc biệt sau những đợt mưa lớn nhiều ngày, đất đá trên taluy có thể sạt xuống mặt đường, có lúc gây tắc đường phải chờ xử lý. Các tuyến đường liên xã chạy qua đồi cũng có những đoạn taluy cao dễ sạt.
Cơ chế chung là nước thấm vào đất làm đất nặng hơn, đồng thời giảm lực bám giữa các hạt đất. Khi lực giữ không còn đủ, khối đất trượt xuống. Những sườn bị cắt xén để làm đường, làm nhà, hoặc đã mất thảm thực vật thì nguy cơ cao hơn hẳn. Sạt lở có thể xảy ra cả khi trời đã tạnh mưa một, hai ngày, vì nước vẫn còn ngấm trong đất.
Dấu hiệu cảnh báo cần để ý: vết nứt mới trên mặt đất hoặc tường nhà, nước đục rỉ ra từ chân sườn dốc, cây cối hoặc cột điện bị nghiêng, tiếng răng rắc từ sườn đồi, đất đá nhỏ lăn xuống liên tục. Khi thấy những dấu hiệu này, cần báo ngay cho thôn, xã và tạm rời khỏi khu vực.
Kiểu thời tiết mùa mưa và rủi ro tương ứng
Bảng tổng hợp để người sống và làm việc ở Đơn Dương nhận diện nhanh. Thời điểm chỉ mang tính khái quát.
| Kiểu thời tiết | Thường gặp | Rủi ro chính | Ai cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Giông chiều | tháng 4 – 8 | sét, gió giật, mưa đá, nước chảy tràn | người làm đồng, chủ nhà kính |
| Mưa dầm nhiều ngày | tháng 7 – 10 | nấm bệnh cây trồng, úng, ẩm mốc nhà | chủ ruộng, hộ có nhà cũ |
| Mưa lớn diện rộng do áp thấp, bão | tháng 9 – 11 | ngập ven sông, lũ suối, sạt lở | hộ ven sông suối, người đi đèo |
| Mưa trái mùa | bất kỳ tháng khô nào | hư rau đang thu hoạch, đường trơn | chủ ruộng, người đi đường |
Bảng cho thấy mỗi giai đoạn trong mùa mưa có một loại rủi ro chính. Chuẩn bị theo giai đoạn giúp tránh tình trạng lo mọi thứ cùng lúc mà vẫn bỏ sót điều quan trọng nhất.
Việc nên làm trước và trong mùa mưa
Danh sách theo trình tự thời gian, dành cho hộ gia đình và chủ ruộng. Khi có thiên tai, hướng dẫn của chính quyền địa phương là ưu tiên số một.
- Tháng 4: kiểm tra mái nhà, máng xối, dây néo và màng nhà kính; thay màng cũ mục trước mùa giông.
- Tháng 4 – 5: khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà, quanh ruộng; dọn rác, đất lấp cống qua đường.
- Trước tháng 9: kê cao phân bón, vật tư, thiết bị điện tưới; chuẩn bị đèn pin, sạc dự phòng, áo mưa, thuốc men cơ bản.
- Khi có bản tin mưa lớn: hạn chế đi đèo, không đi qua ngầm tràn, suối đang lên; theo dõi thông báo của xã.
- Khi nước dâng hoặc có dấu hiệu sạt: ngắt điện khu vực nguy hiểm, đưa người già, trẻ nhỏ tới nơi an toàn, không quay lại lấy đồ.
- Sau mưa lớn: kiểm tra vết nứt quanh nhà, taluy phía trên; xử lý nước giếng nếu bị ngập; ghi lại mức nước để rút kinh nghiệm mùa sau.
Mùa mưa để lại gì cho đất, nước và đời sống
Nhìn từ phía tích cực, mùa mưa là giai đoạn nạp lại nước cho cả vùng. Hồ Đa Nhim được bổ sung, các tầng nước ngầm được bù lại sau mấy tháng khai thác, suối nhỏ chảy trở lại, ao trữ của nông hộ được làm đầy. Những gì mùa mưa nạp vào quyết định mùa khô năm sau dễ thở hay căng thẳng. Một mùa mưa ít mưa, dù không gây thiên tai, có khi lại là tin xấu cho cả năm.
Mùa mưa cũng là lúc đồi núi quanh Đơn Dương xanh trở lại. Cỏ trên đồi trọc mọc nhanh, rừng thông bớt khô, nguy cơ cháy giảm hẳn. Không khí sạch bụi, những buổi sáng sau đêm mưa trời trong, nhìn rõ các dãy núi xa. Đây là những ngày dễ chịu nhất để đi bộ quanh xóm, miễn là tránh được cơn giông buổi chiều.
Nhưng mùa mưa cũng để lại những vết thương cần chữa: bờ ruộng sạt, rãnh xói trên sườn đồi, mương bị bồi lấp, đường đất hư hỏng. Cuối mùa mưa, nhiều xóm tổ chức làm lại đường, nạo vét mương. Ghi lại những chỗ ngập, chỗ sạt của năm nay là cách đơn giản để mùa mưa năm sau chuẩn bị tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Đơn Dương bắt đầu và kết thúc khi nào?
Thường bắt đầu khoảng tháng 5 và kết thúc khoảng tháng 11, có năm sớm hơn hoặc muộn hơn vài tuần. Mưa giông có thể xuất hiện từ cuối tháng 4, còn những đợt mưa cuối mùa có thể kéo sang đầu tháng 12.
Đi qua đèo Ngoạn Mục mùa mưa cần lưu ý gì?
Nên đi ban ngày, giảm tốc độ, giữ khoảng cách, không dừng đỗ dưới vách núi. Khi có bản tin mưa lớn hoặc thông báo hạn chế lưu thông, nên hoãn chuyến. Nếu thấy đất đá lăn xuống, cần lùi lại chờ, không cố vượt qua.
Làm sao biết nhà mình có nằm trong vùng nguy cơ sạt lở?
Hỏi chính quyền xã về bản đồ khu vực có nguy cơ sạt lở, ngập lụt nếu đã được lập. Tự quan sát: nhà sát chân vách đất cao, sát mép taluy âm, gần suối dốc là những vị trí cần lưu ý. Vết nứt trên tường, nền, mặt đất quanh nhà là dấu hiệu cảnh báo.
Sét có nguy hiểm khi ở trong nhà kính không?
Nhà kính khung thép không phải nơi trú sét an toàn như nhà kiên cố có hệ thống chống sét. Khi có giông, nên rời nhà kính, tránh chạm vào khung kim loại, ống tưới, dây điện, và vào nơi trú có mái và tường vững chắc.
Ruộng bị ngập thì có thể cứu rau không?
Tuỳ loại rau và thời gian ngập. Ngập ngắn, nước rút nhanh thì một số loại có thể phục hồi nếu được thoát nước kịp và chăm sóc lại. Ngập lâu thì rau ăn lá và rau ăn củ thường hỏng. Nên hỏi cán bộ khuyến nông về cách xử lý đất và cây sau ngập.
Mưa đá ở Đơn Dương có thường xuyên không?
Không thường xuyên, không phải năm nào cũng có, nhưng có thể xảy ra trong các trận giông mạnh, hay gặp hơn lúc giao mùa khô sang mưa. Mưa đá thường ngắn và cục bộ, có khi chỉ trong phạm vi vài thôn.