Người K'Ho là cộng đồng bản địa đông nhất tỉnh Lâm Đồng, nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, gồm nhiều nhóm địa phương như Srê, Lạch, Chil, Nốp, Cơ Dòn, Tơ Ring. Ở vùng Đơn Dương cũ, người K'Ho sống xen với người Chu Ru và người Kinh trong các thôn thuộc xã Đơn Dương, Ka Đô, D'Ran, Quảng Lập mới — cùng làm rau, cùng đi chợ, nhưng giữ tiếng nói và nhiều nếp riêng.
Người ngoài thường gọi chung đồng bào ở Đơn Dương là người dân tộc, hoặc gộp hết vào người K'Ho, trong khi người Chu Ru và người K'Ho khác nhau từ ngôn ngữ đến nguồn gốc. Bài này giúp bạn phân biệt hai cộng đồng, hiểu người K'Ho ở vùng thung lũng Đa Nhim sống thế nào, và nhận ra những cộng đồng nhỏ khác có mặt trên địa bàn.
Người K'Ho và người Chu Ru: những khác biệt cơ bản
Hai cộng đồng sống cạnh nhau hàng trăm năm, vay mượn nhau nhiều điều, nên khác biệt không phải lúc nào cũng thấy bằng mắt. Bảng dưới tóm tắt ở mức khái quát; từng thôn, từng gia đình có thể khác.
| Khía cạnh | Người K'Ho | Người Chu Ru |
|---|---|---|
| Ngữ hệ | Nhóm Môn – Khmer, gần tiếng Mạ, M'Nông | Nhánh Chăm của ngữ hệ Nam Đảo, gần tiếng Chăm |
| Quy mô | Đông nhất trong các dân tộc bản địa Lâm Đồng, có mặt ở hầu khắp tỉnh cũ | Cộng đồng nhỏ, tập trung nhất ở vùng Đơn Dương |
| Canh tác truyền thống | Rẫy là chính ở nhiều nhóm; nhóm Srê nổi tiếng làm ruộng nước | Ruộng nước ven suối, đắp đập dẫn nước |
| Gia đình | Theo dòng mẹ, với chi tiết khác nhau giữa các nhóm | Theo dòng mẹ, chồng về nhà vợ |
| Nghề thủ công nổi bật | Dệt thổ cẩm, đan lát | Gốm nặn tay nung lộ thiên, đan lát, rèn |
Ở Đơn Dương, không hiếm gia đình có cả người Chu Ru lẫn K'Ho do hôn nhân giữa hai cộng đồng, và nhiều người nói được cả hai tiếng. Hỏi thẳng một người thuộc dân tộc nào không phải điều cấm kỵ, nhưng nên hỏi khi đã quen, với thái độ tò mò thật sự chứ không phải để xếp loại.
Các nhóm K'Ho và nhóm nào sống ở vùng Đơn Dương
K'Ho không phải một khối đồng nhất. Các nhà dân tộc học chia người K'Ho thành nhiều nhóm địa phương, mỗi nhóm gắn với một vùng cư trú và một vài nét sinh hoạt riêng. Nhóm Lạch sống quanh chân núi Lang Biang phía bắc Đà Lạt; nhóm Chil ở vùng núi cao, quen làm rẫy và săn bắt; nhóm Srê sống ở các vùng đất thấp, thung lũng, nổi tiếng làm ruộng nước — chính cái tên Srê trong tiếng K'Ho gắn với ruộng. Các nhóm Nốp, Cơ Dòn, Tơ Ring ở những vùng khác của tỉnh.
Vùng thung lũng Đơn Dương, với đất bằng và nước nhiều, là nơi hợp với lối sống ruộng nước, nên nhiều tài liệu nhắc đến người K'Ho nhóm Srê ở vùng này và các huyện cũ lân cận như Đức Trọng, Di Linh. Tuy vậy, qua nhiều đợt di chuyển, định cư, ranh giới giữa các nhóm đã nhoè đi nhiều, và người K'Ho trong cùng một thôn có thể có gốc gác từ các nhóm khác nhau. Khi chưa chắc, gọi chung là người K'Ho là cách an toàn và tôn trọng.
Trong giấy tờ hành chính, mọi nhóm đều ghi chung là dân tộc Cơ Ho hoặc K'Ho tuỳ cách viết; tên nhóm chỉ còn trong cách người K'Ho tự gọi mình và trong các nghiên cứu. Một người K'Ho ở Đơn Dương có thể tự nhận mình là K'Ho Srê, nhưng cũng có thể chỉ nói là K'Ho. Người ngoài không nên tự gán nhóm cho người khác dựa trên nơi họ ở.
Với người làm nghiên cứu, làm truyền thông về vùng Đơn Dương, điều cần tránh nhất là chép lại các mô tả chung về người K'Ho ở Lạc Dương, Di Linh rồi gán cho đồng bào ở thung lũng Đa Nhim. Mỗi vùng có lịch sử cư trú, nghề nghiệp, lễ nghi khác nhau; người K'Ho ở các thôn xen kẽ với người Chu Ru và người Kinh ở Đơn Dương có đời sống riêng, chịu ảnh hưởng của cả hai láng giềng. Ghi rõ nơi chốn và nguồn là cách viết có trách nhiệm.
Tiếng K'Ho, tên người và cách xưng hô
Tiếng K'Ho thuộc nhóm Môn – Khmer, ghi bằng chữ Latinh theo cách phiên âm có từ giữa thế kỷ XX. Ở Lâm Đồng, tiếng K'Ho được dùng trong một số chương trình phát thanh, ấn phẩm, và từng được dạy thí điểm ở một số trường vùng đồng bào. Tại Đơn Dương, người K'Ho lớn tuổi nói tiếng mẹ đẻ là chính trong nhà; người trẻ nói thạo cả tiếng Việt, nhiều người hiểu thêm tiếng Chu Ru.
Tên người K'Ho thường có các tiền tố chỉ giới tính, phổ biến là K' cho nam và Ka cho nữ, đứng trước tên riêng, như K'Brơi hay Ka Nhi — những tên ví dụ giả định để minh hoạ cách ghép. Họ của người K'Ho cũng được ghi theo âm, nhiều họ hay gặp ở các vùng đồng bào Lâm Đồng. Khi làm hồ sơ, hợp đồng, sổ lương, ghi đúng từng chữ cái, kể cả dấu nháy, theo căn cước của người đó là quy tắc quan trọng nhất, vì một dấu nháy thiếu có thể làm lệch thông tin trên hệ thống.
Trong giao tiếp hằng ngày, người K'Ho ở Đơn Dương quen với cách xưng hô tiếng Việt: anh, chị, cô, chú, ông, bà. Gọi người lớn tuổi bằng ông, bà, gọi người có uy tín trong thôn bằng chức danh hoặc kèm tên là cách lịch sự. Tránh gọi trống không, gọi bằng tên dân tộc kiểu ông K'Ho kia, hay dùng những từ cũ mang ý miệt thị mà một số người lớn tuổi người Kinh vẫn vô tình dùng.
Đời sống người K'Ho ở Đơn Dương hôm nay
Làm rau như mọi người. Phần lớn gia đình K'Ho ở thung lũng nay trồng rau củ, hoa hoặc cà phê trên đất đồi, theo cùng mùa vụ, cùng thị trường với người Kinh và người Chu Ru. Nhiều người đi làm công trên vườn rau, nhà kính, nhất là vào mùa thu hoạch.
Nhà cửa đổi kiểu. Nhà sàn truyền thống hầu như không còn; nhà xây, nhà gỗ trên nền đất là phổ biến. Một số gia đình vẫn giữ kho lúa hoặc một gian nhà kiểu cũ làm nơi cất đồ quý, đồ cúng.
Dệt thổ cẩm thu hẹp. Dệt khung lưng là nghề nổi tiếng của phụ nữ K'Ho ở nhiều vùng Lâm Đồng; ở Đơn Dương nghề này còn ở một số gia đình, chủ yếu dệt cho nhu cầu của nhà và lễ hội.
Theo đạo và giữ lễ cũ. Nhiều gia đình K'Ho theo Công giáo hoặc Tin Lành, sinh hoạt ở các nhà thờ, nhà nguyện trên địa bàn; một bộ phận giữ tín ngưỡng truyền thống. Trong một thôn, các lựa chọn này cùng tồn tại.
Con cái học xa hơn. Người trẻ K'Ho học trường xã, trường nội trú dân tộc, rồi lên Đà Lạt học tiếp; nhiều người trở về làm giáo viên, y tế, cán bộ thôn, xã, góp phần làm cầu nối giữa thôn và bên ngoài.
Những cộng đồng nhỏ khác trên địa bàn
Ngoài người Chu Ru, K'Ho và người Kinh, vùng Đơn Dương còn có những gia đình thuộc các dân tộc khác đến lập nghiệp qua nhiều thời kỳ. Một số gia đình người Hoa từng gắn với nghề trồng rau và buôn bán nông sản ở vùng cao nguyên quanh Đà Lạt từ thời trước; một số gia đình người dân tộc phía Bắc như Tày, Nùng, Mường vào Lâm Đồng làm ăn sau năm 1975 và những năm sau đó. Con số cụ thể ở từng xã không có trong nguồn công khai dễ tiếp cận, nên bài không nêu.
Phía đông nam, vùng Đơn Dương giáp với miền núi của Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, nơi người Raglai và người Chăm sinh sống. Qua các tuyến đường mòn xưa và đường đèo ngày nay, có những quan hệ buôn bán, hôn nhân giữa người Chu Ru với các cộng đồng phía duyên hải, phù hợp với nguồn gốc mà nhiều người Chu Ru kể lại.
Sự đa dạng này giải thích vì sao ở chợ Thạnh Mỹ hay chợ D'Ran, chỉ trong một buổi sáng có thể nghe nhiều thứ tiếng, thấy nhiều kiểu hàng hoá: rau rừng, măng của đồng bào, rau củ của người Kinh, hàng khô của người buôn từ dưới xuôi lên. Chợ là nơi các cộng đồng gặp nhau đều đặn nhất, và cũng là nơi người mới đến học cách sống chung nhanh nhất.
Trường học là nơi gặp gỡ thứ hai. Ở các trường tiểu học, trung học cơ sở trên địa bàn bốn xã, học sinh người Kinh, Chu Ru, K'Ho ngồi chung lớp từ nhỏ, chơi chung, học chung tiếng Việt, và nhiều tình bạn kéo dài thành quan hệ làm ăn, hôn nhân khi lớn lên. Giáo viên mới về các trường vùng đồng bào thường kể rằng điều khó nhất không phải là ngôn ngữ mà là hiểu nhịp sống của gia đình học sinh: mùa thu hoạch rau, mùa lễ, những ngày học sinh phải nghỉ để phụ việc nhà.
Làm việc với các thôn đồng bào K'Ho: những điều thực tế
Người mở doanh nghiệp, thuê đất, tuyển lao động ở các thôn có đông người K'Ho thường hỏi nên bắt đầu từ đâu. Vài kinh nghiệm chung:
- Gặp trưởng thôn và người có uy tín trước khi làm việc lớn trong thôn; đây không phải thủ tục bắt buộc về luật nhưng là cách được cộng đồng chấp nhận.
- Nói rõ công việc, tiền công, giờ làm, cách trả bằng lời dễ hiểu; với người lớn tuổi, có thể nhờ người trong thôn nói lại bằng tiếng K'Ho cho chắc.
- Trả công đúng hẹn; ở thôn nhỏ, chuyện một chủ vườn trả chậm lan rất nhanh và khó gỡ.
- Tôn trọng các ngày lễ của gia đình, dòng họ, của nhà thờ; người lao động vắng mặt dịp này là chuyện bình thường, nên tính trước trong kế hoạch mùa vụ.
- Không mua bán đất qua giấy tay với các gia đình đồng bào; làm đúng thủ tục ở xã, cơ quan đăng ký đất đai để bảo vệ cả hai bên.
- Tránh dùng rượu làm phương tiện giao dịch, thương lượng; nhiều mâu thuẫn ở thôn bắt đầu từ những cuộc nhậu như vậy.
Muốn tìm đối tác, nhà cung cấp, đơn vị thu mua trên địa bàn, bạn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang; danh bạ chỉ liệt kê doanh nghiệp đăng ký, không thay được việc gặp gỡ trực tiếp ở thôn.
Câu hỏi thường gặp
Cơ Ho và K'Ho có phải cùng một dân tộc không?
Có. Đây là hai cách viết tên của cùng một dân tộc trong danh mục 54 dân tộc Việt Nam. Văn bản hành chính thường ghi Cơ Ho, còn trong đời sống và nhiều tài liệu, người ta viết K'Ho theo cách phiên âm tiếng mẹ đẻ.
Ở Đơn Dương, người K'Ho đông hơn hay người Chu Ru đông hơn?
Trên phạm vi cả tỉnh Lâm Đồng, người K'Ho đông hơn rất nhiều. Riêng vùng Đơn Dương cũ là nơi người Chu Ru tập trung nhất cả nước, nên ở một số xã, nhất là vùng Quảng Lập mới, người Chu Ru chiếm tỷ lệ lớn. Số liệu chính xác cần xem thống kê của địa phương.
Người K'Ho có hiểu tiếng Chu Ru không?
Hai tiếng thuộc hai ngữ hệ khác nhau nên không tự hiểu nhau. Nhưng ở Đơn Dương hai cộng đồng sống xen lâu đời, nhiều người học được tiếng của nhau qua giao tiếp hằng ngày, qua hôn nhân, và tiếng Việt là ngôn ngữ chung.
Tên người K'Ho có K' ở đầu nghĩa là gì?
Theo cách đặt tên phổ biến, K' đứng trước tên riêng của nam giới, còn Ka đứng trước tên riêng của nữ giới. Đây là tiền tố chỉ giới tính, không phải họ. Khi ghi giấy tờ, chép đúng như trên căn cước của người đó.
Muốn mua thổ cẩm K'Ho ở Đơn Dương thì tìm ở đâu?
Nghề dệt ở Đơn Dương hiện chỉ còn ở một số gia đình, nên cách chắc nhất là hỏi người quen trong thôn hoặc tìm ở các gian hàng trong ngày hội văn hoá. Ở Đà Lạt và vùng Lạc Dương có nhiều nơi bán thổ cẩm hơn, nhưng cần hỏi kỹ nguồn gốc dệt tay hay dệt máy.
Người K'Ho có theo chế độ mẫu hệ như người Chu Ru không?
Người K'Ho nhìn chung cũng theo dòng mẹ, con thường mang họ mẹ và nhà gái chủ động trong hôn nhân, với chi tiết khác nhau giữa các nhóm. Ngày nay nếp này đã linh hoạt hơn nhiều, tuỳ từng gia đình.