Sông Đa Nhim qua Đơn Dương: dòng sông nuôi thung lũng rau và chảy về đâu

Sông Đa Nhim bắt nguồn từ vùng núi cao phía bắc Đà Lạt, phía Lạc Dương, chảy theo hướng chung về phía nam và tây nam, đi xuyên qua thung lũng Đơn Dương. Giữa đường, dòng sông được chặn lại thành hồ Đa Nhim ở phía D'Ran – Lạc Xuân. Ra khỏi Đơn Dương, sông tiếp tục về phía Đức Trọng và là một nhánh thượng nguồn của hệ thống sông Đồng Nai.

Tên Đa Nhim mang gốc tiếng của đồng bào bản địa vùng cao nguyên, trong đó chữ "Đạ" hay "Đa" chỉ nước, dòng suối. Với người Đơn Dương, đây không chỉ là một con sông trên bản đồ mà là xương sống của cả vùng: nơi tập trung đất phù sa, nơi lấy nước tưới, nơi dân cư bám theo, và cũng là nơi phải dè chừng mỗi mùa lũ.

Bài này tả dòng sông như một thực thể tự nhiên: đường đi, các nhánh suối, nhịp nước theo mùa, cách sông bồi đất và gây lũ, và những gì người sống ven sông nên biết.

Từ đầu nguồn tới thung lũng Đơn Dương

Phần thượng nguồn của Đa Nhim nằm trong vùng núi rừng phía bắc cao nguyên Lâm Viên, nơi mưa nhiều và rừng còn dày. Nhiều dòng suối nhỏ từ các sườn núi nhập lại, tạo thành một dòng sông lắm thác ghềnh, lòng hẹp, nước chảy xiết. Lượng nước dồi dào của khu vực đầu nguồn là lý do sông Đa Nhim có nước quanh năm, kể cả trong mùa khô của Đơn Dương.

Khi chảy xuống bậc địa hình thấp hơn, lòng sông mở rộng, dòng chảy chậm lại. Đó là lúc sông vào thung lũng Đơn Dương. Ở đây sông uốn khúc giữa hai dải ruộng, bờ thấp, có những đoạn bãi bồi rộng. Hai bên bờ là vùng đất bằng màu mỡ nhất của cả vùng, nơi ruộng rau trải liên tục và nhà kính dựng sát nhau.

Không giống những con sông ở đồng bằng, Đa Nhim ở đoạn này vẫn mang tính chất sông miền núi: nước lên xuống nhanh theo mưa, lòng sông có đá cuội và cát thô, nước mùa khô trong, mùa mưa đục màu đất đỏ. Người lớn tuổi ven sông vẫn nhớ những năm sông còn nhiều đoạn sâu, cá nhiều, bờ còn cây cối rậm hơn bây giờ.

Các nhánh suối và mạng nước của thung lũng

Suối từ sườn đồi hai bên. Dọc đường đi qua Đơn Dương, sông Đa Nhim nhận thêm nhiều suối nhỏ từ các thung lũng nhánh. Những dòng suối này là nguồn nước gần nhất của các xóm nằm xa sông chính, như ở vùng Ka Đô – Lạc Lâm hay Quảng Lập – Ka Đơn – Pró.

Suối mùa và suối quanh năm. Một số suối chỉ có nước trong mùa mưa, mùa khô cạn trơ đá. Một số khác, nhất là suối có rừng đầu nguồn còn tốt, vẫn chảy róc rách suốt năm. Sự khác biệt này nói lên nhiều điều về tình trạng rừng phía trên.

Rãnh và mương nội đồng. Ngoài dòng chảy tự nhiên, thung lũng còn có hệ thống mương, rãnh do người dân và chính quyền đào để dẫn và thoát nước. Mùa mưa, các rãnh này đưa nước thừa từ ruộng ra suối; mùa khô, một số mương dẫn nước từ suối, từ hồ về ruộng.

Mạch nước ngầm nông. Ở đáy thung lũng gần sông, mực nước ngầm thường nông hơn trên đồi. Đây là lý do giếng đào, giếng khoan ở vùng ven sông dễ có nước hơn, nhưng cũng là nơi nước ngầm dễ chịu ảnh hưởng từ phân bón, thuốc bảo vệ thực vật thấm xuống.

Nhịp nước của sông Đa Nhim theo mùa

Bảng mô tả xu hướng chung, không phải số đo thuỷ văn. Mực nước thực tế mỗi đoạn sông còn phụ thuộc vào lượng mưa đầu nguồn và việc vận hành hồ chứa.

Điều đáng chú ý là tốc độ lên xuống. Sông miền núi phản ứng nhanh với mưa: một trận mưa lớn ở đầu nguồn vài giờ có thể làm nước ở đoạn qua Đơn Dương dâng rõ, kể cả khi trời tại chỗ chỉ mưa nhẹ.

Sông bồi đất: vì sao ruộng ven sông màu mỡ

Mỗi mùa mưa, nước sông Đa Nhim mang theo phù sa, cát mịn và đất từ thượng nguồn, từ các sườn đồi bị xói. Khi nước tràn lên bãi hay khi dòng chảy chậm lại ở những khúc uốn, phần vật liệu này lắng xuống. Qua hàng trăm năm, quá trình đó tạo nên lớp đất phù sa dày, tơi xốp, giàu mùn ở hai bên bờ.

Lớp đất này giữ ẩm tốt, dễ làm, nên từ những ngày đầu lập nghiệp, người ta đã chọn đất ven sông để trồng trọt. Đất phù sa kết hợp với nguồn nước sát bên là nền móng tự nhiên của vùng rau Đơn Dương. Những chân ruộng tốt nhất thường nằm ở các khúc sông uốn rộng, nơi phù sa bồi nhiều nhất.

Mặt trái là đất bãi bồi cũng chính là đất dễ ngập. Ranh giới giữa bãi bồi màu mỡ và vùng lũ chỉ là một. Người làm nông ven sông vì vậy luôn chấp nhận một mức rủi ro: có năm được mùa lớn nhờ đất tốt, có năm mất một vụ vì nước tràn vào lúc rau sắp thu hoạch.

Lũ trên sông Đa Nhim: khi nào và vì sao

Lũ lớn trên sông Đa Nhim thường xảy ra vào giữa và cuối mùa mưa, khi đất đã no nước sau nhiều tháng và một đợt mưa lớn kéo dài nhiều ngày đổ xuống. Khi đó mặt đất không thấm thêm được, gần như toàn bộ nước mưa chảy tràn xuống suối rồi dồn ra sông. Mực nước lên nhanh, tràn qua bờ thấp, ngập ruộng và đôi khi ngập cả đường liên thôn.

Đoạn sông chảy vào hồ còn chịu thêm một yếu tố: khi mực hồ cao, nước sông vào hồ chậm lại, dễ dềnh lên ở khu vực thượng hồ. Những vùng ruộng trũng giáp phía đầu hồ vì vậy có thể ngập lâu hơn các nơi khác. Phía dưới đập, việc hồ xả tràn trong mùa lũ làm lưu lượng sông hạ du tăng lên, nên thông báo xả lũ của đơn vị vận hành hồ là thông tin người sống ven sông phía dưới cần theo dõi.

Ngoài lũ tràn bờ, những dòng suối nhỏ có độ dốc lớn còn có nguy cơ lũ quét: nước dồn rất nhanh trong thời gian ngắn, cuốn theo bùn đá, cây cối. Lũ quét thường đến bất ngờ, đặc biệt ở những lưu vực rừng đầu nguồn đã bị chặt phá. Không lội qua suối khi nước đang lên, không dựng lều, cất nhà sát lòng suối là hai nguyên tắc người miền núi đều dặn nhau.

Sống ven sông Đa Nhim: chuẩn bị cho mùa lũ

Những việc dưới đây là nguyên tắc chung cho hộ gia đình và chủ ruộng ven sông, không thay cho hướng dẫn của chính quyền địa phương khi có thiên tai.

1. Hỏi người lớn tuổi trong xóm mức nước cao nhất từng biết, đánh dấu mức ấy ở nhà hoặc ruộng để biết mình nằm trong vùng nguy cơ tới đâu.
2. Kê cao vật tư nông nghiệp, phân bón, máy bơm, tủ điện tưới trước mùa mưa lớn; nơi để hoá chất phải cao ráo, không để nước lũ cuốn ra sông.
3. Gia cố bờ ruộng, khơi thông rãnh thoát nước trước tháng 9; không lấn chiếm lòng sông, không đổ đất làm hẹp dòng chảy.
4. Theo dõi bản tin mưa lũ và thông báo xả nước của hồ chứa; lưu sẵn cách liên lạc với trưởng thôn để nhận cảnh báo sớm.
5. Khi nước lên nhanh: ngắt điện khu vực có thể ngập, đưa người già, trẻ nhỏ lên chỗ cao, không cố cứu tài sản ở chỗ nước chảy xiết.
6. Sau lũ: không dùng nước giếng bị ngập để ăn uống cho tới khi được làm sạch; kiểm tra điện an toàn trước khi bật lại.

Sông Đa Nhim hôm nay và chuyện giữ dòng sông

Hơn nửa thế kỷ qua, sông Đa Nhim thay đổi nhiều: rừng hai bên bờ thưa đi, đất canh tác lấn gần mép nước, các trạm bơm tưới mọc dày, và hồ chứa làm thay đổi chế độ dòng chảy. Ở nhiều đoạn, bờ sông bị xói lở, có chỗ lòng sông bồi cạn. Những thay đổi này là hệ quả chung của một vùng nông nghiệp phát triển mạnh, không riêng gì Đơn Dương.

Mối lo được nói tới nhiều là chất lượng nước. Khi phân bón và thuốc bảo vệ thực vật dùng nhiều trên ruộng ven sông, một phần có thể theo nước mưa chảy xuống sông hoặc thấm vào nước ngầm. Bao bì thuốc vứt bừa bãi ven bờ cũng là hình ảnh thường gặp ở các vùng rau. Thu gom bao bì vào nơi quy định, không súc rửa bình phun dưới sông suối là những việc nhỏ nhưng có ích thật.

Giữ được dòng sông khoẻ là giữ được nền móng của nghề rau Đơn Dương. Rừng đầu nguồn, dải cây ven bờ, lòng sông không bị lấn chiếm và nước không bị ô nhiễm là bốn điều cơ bản. Đó vừa là chuyện của cơ quan quản lý, vừa là chuyện của từng hộ có ruộng sát bờ.

Dòng sông trong đời sống thung lũng

Đi dọc quốc lộ 27 qua Thạnh Mỹ, ít khi nhìn thấy mặt sông vì sông nằm thấp, khuất sau các dải ruộng và hàng cây. Nhưng gần như mọi hoạt động của thung lũng đều quay về phía dòng sông. Những đường ống nhựa đen từ các trạm bơm nhỏ chạy ngoằn ngoèo từ bờ sông lên ruộng, những con đường đất dẫn từ xóm xuống bến lấy nước, những bãi tập kết rau gần cầu: tất cả cho thấy sông là trục sống của vùng.

Cầu bắc qua sông Đa Nhim cũng là những điểm mốc quen thuộc của người địa phương. Mùa lũ, người ta ra cầu xem nước lên tới đâu để đoán mức ngập ruộng. Mùa khô, đứng trên cầu nhìn xuống thấy rõ lòng sông thu hẹp, những doi cát lộ ra và hàng loạt đầu ống hút nước cắm xuống dòng.

Với trẻ con lớn lên ở Đơn Dương, sông là nơi gắn với những lời dặn của người lớn: không ra sông một mình, không tắm sông mùa nước lên. Với người làm nông, sông là nguồn sống nhưng cũng là nỗi lo mỗi khi trời mưa dầm. Hai mặt ấy song song tồn tại, và hiểu cả hai là điều cần thiết với bất kỳ ai định sống lâu dài ven sông.

Câu hỏi thường gặp

Sông Đa Nhim có chảy ra biển ở Ninh Thuận không?

Dòng sông tự nhiên chảy về phía tây nam, thuộc hệ thống sông Đồng Nai, không đổ ra biển ở Ninh Thuận. Tuy nhiên, một phần nước từ hồ Đa Nhim được đưa qua đường hầm xuống nhà máy thuỷ điện ở chân đèo phía đông, rồi chảy về vùng đồng bằng phía Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà.

Có thể tắm hay bơi ở sông Đa Nhim không?

Không nên. Sông miền núi có dòng chảy ngầm, hố sâu bất ngờ và nước có thể lên nhanh khi đầu nguồn mưa. Mùa khô nước có vẻ hiền nhưng lòng sông nhiều đá, nước lạnh dễ gây chuột rút. Trẻ em tuyệt đối không nên chơi gần bờ khi không có người lớn.

Nước sông Đa Nhim có uống được không?

Không nên uống trực tiếp. Nước sông có thể chứa vi sinh vật, phù sa và dư lượng từ hoạt động nông nghiệp. Nước dùng cho sinh hoạt nên lấy từ hệ thống cấp nước hoặc giếng đã được kiểm tra, và đun sôi, lọc trước khi uống.

Mùa nào sông Đa Nhim dễ lũ nhất?

Thường là khoảng tháng 9 tới tháng 11, khi đất đã no nước và có các đợt mưa lớn kéo dài nhiều ngày. Lũ cũng có thể xảy ra sớm hơn nếu có mưa rất lớn trong thời gian ngắn. Theo dõi bản tin và thông báo của xã là cách chuẩn bị tốt nhất.

Tên Đa Nhim có nghĩa là gì?

Chữ "Đa" hay "Đạ" trong nhiều tiếng dân tộc vùng cao nguyên Lâm Đồng chỉ nước, dòng suối. Nghĩa của phần còn lại có nhiều cách giải thích khác nhau và chưa có nguồn thống nhất, nên không nên khẳng định một nghĩa duy nhất.

Đoạn sông nào ở Đơn Dương có cảnh đẹp để đi bộ?

Nhiều đoạn sông chảy giữa ruộng rau và đồi thông đều có cảnh đẹp vào buổi sáng sớm khi sương còn đọng. Tuy vậy bờ sông phần lớn là ruộng của dân, nên đi theo đường công cộng, xin phép khi muốn đi qua ruộng, và không đi sát mép bờ đang sạt lở.