Bao quanh các thung lũng trồng rau của Đơn Dương là những dãy đồi và núi, phần lớn phủ rừng thông, chủ yếu là thông ba lá, xen những vạt rừng lá rộng ở khe suối ẩm và những đồi cỏ đã khai hoang. Rừng trên các sườn núi giữ đất khỏi xói mòn, giữ nước để suối chảy lâu hơn vào mùa khô và giảm lũ vào mùa mưa. Nhưng rừng thông thưa, nhiều cỏ tranh và lá khô, nên mùa khô cũng là mùa nguy cơ cháy rừng cao.
Với người sống ở Đơn Dương, rừng thông là khung cảnh quen thuộc đến mức ít khi nghĩ tới. Đi trên đường từ D'Ran tới Thạnh Mỹ hay vào các xã Ka Đô, Quảng Lập, nhìn lên sườn đồi nào cũng thấy những hàng thông sẫm màu. Rừng là phần trên của bức tranh mà nhà kính, ruộng rau là phần dưới.
Bài này tả rừng và đồi núi như một phần của hệ tự nhiên Đơn Dương: rừng thông có đặc điểm gì, vì sao rừng quan trọng với đất và nước của thung lũng, vì sao rừng thông dễ cháy, và những điều người dân, người đi qua nên làm để giữ rừng.
Rừng thông ba lá: cây của cao nguyên
Thông ba lá là loài thông phổ biến nhất ở cao nguyên Lâm Viên và các vùng phụ cận, trong đó có Đơn Dương. Tên gọi xuất phát từ việc lá kim mọc thành bó ba lá. Cây thân thẳng, vỏ nứt thành mảng, tán thưa, chịu được đất nghèo, đất chua và khí hậu có mùa khô rõ rệt. Đó là lý do thông có thể mọc trên những sườn đồi đất đỏ vàng mà nhiều loài cây khác khó sống.
Rừng thông ba lá thường là rừng thưa: các cây đứng cách nhau, ánh nắng xuyên xuống mặt đất, tạo điều kiện cho cỏ tranh và cây bụi mọc phía dưới. Lá thông rụng tích thành lớp dày trên mặt đất, phân huỷ chậm. Khung cảnh này rất đặc trưng cho cao nguyên Lâm Đồng, khác hẳn với rừng lá rộng rậm rạp của các vùng thấp hơn.
Ngoài thông, ở những khe suối, chân núi ẩm và vùng giáp ranh xa dân cư còn có các vạt rừng lá rộng với nhiều loài cây gỗ, dây leo, cây bụi phong phú hơn. Những vạt rừng này thường giữ ẩm tốt hơn rừng thông và là nơi trú ngụ của nhiều loài động vật. Diện tích và thành phần rừng cụ thể trên địa bàn do cơ quan lâm nghiệp quản lý, cần tra nguồn chính thức khi cần số liệu.
Rừng giữ đất, giữ nước cho thung lũng
Giữ đất. Tán cây đỡ hạt mưa, lớp lá rụng và cỏ dưới tán che mặt đất, rễ cây níu giữ đất. Nhờ đó mưa lớn không cuốn trôi lớp đất mặt như ở đồi trọc. Sườn đồi có rừng ít rãnh xói, nước suối dưới chân trong hơn.
Giữ nước. Đất dưới rừng tơi xốp, nhiều lỗ hổng do rễ cây và sinh vật đất, nên nước mưa thấm xuống nhiều hơn thay vì chảy tràn đi. Nước thấm xuống bổ sung cho tầng nước ngầm, rồi rỉ ra dần thành các mạch suối vào mùa khô.
Giảm lũ. Vì nước thấm nhiều và chảy chậm hơn, lượng nước dồn xuống suối trong một trận mưa lớn ít hơn và đến muộn hơn. Đỉnh lũ thấp hơn, thời gian lũ kéo dài hơn nhưng ít đột ngột, giảm nguy cơ lũ quét.
Giữ suối chảy quanh năm. Đây là điều người dân các xóm xa sông Đa Nhim cảm nhận rõ nhất: suối nào có rừng đầu nguồn còn tốt thì mùa khô vẫn có nước, suối nào rừng phía trên đã bị phá thì cạn sớm.
Giữ hồ. Rừng trên lưu vực sông Đa Nhim giảm lượng đất, cát trôi vào hồ, giúp hồ không bị bồi lắng nhanh, kéo dài tuổi thọ công trình.
Đồi trọc và đồi khai hoang: cái giá của việc mất rừng
Qua nhiều thập kỷ, một phần đồi núi quanh các thung lũng Đơn Dương đã được khai hoang để trồng trọt, chăn thả. Những quả đồi gần khu dân cư nay là đồi cỏ, ruộng rau, vườn cây lâu năm hoặc nhà kính. Ở nhiều nơi, khai hoang mang lại sinh kế, nhưng ở những sườn quá dốc hay phần đỉnh đồi, việc mất rừng để lại hậu quả rõ.
Trên đồi trọc, đất mặt bị xói mạnh mỗi mùa mưa, lộ ra lớp đất cứng nghèo dinh dưỡng, có chỗ lộ đá. Nước mưa chảy tràn nhanh gây ngập cục bộ cho ruộng phía dưới, kéo theo bùn đất lấp mương. Mùa khô, đồi trọc nóng và khô hơn, cỏ tranh mọc dày rồi khô cháy, trở thành mồi lửa.
Trồng lại rừng trên đất dốc, giữ băng cây trên đỉnh đồi, để lại dải cây ven suối là những việc được khuyến khích. Đây không phải chuyện riêng của ngành lâm nghiệp mà gắn trực tiếp với nguồn nước tưới và an toàn của các xóm phía dưới.
Vì sao rừng thông dễ cháy
Rừng thông ba lá có những đặc điểm khiến nó dễ cháy hơn nhiều loại rừng khác. Lá thông chứa nhựa, khô nhanh và cháy mạnh. Lớp lá rụng tích dày dưới gốc, phân huỷ chậm, tích tụ năm này qua năm khác. Cỏ tranh dưới tán rừng thưa mùa khô vàng giòn. Tất cả tạo thành lớp vật liệu cháy liên tục trên mặt đất.
Thời tiết mùa khô ở Đơn Dương làm tăng nguy cơ: nắng nhiều, độ ẩm thấp, gió mùa đông bắc mạnh. Gió vừa làm vật liệu khô nhanh, vừa thổi lửa lan đi rất nhanh, có khi lửa bén theo cỏ lan xuống sườn đồi trước khi người kịp phản ứng. Địa hình dốc cũng khiến lửa leo lên dốc nhanh hơn trên đất bằng.
Phần lớn các đám cháy rừng có nguồn gốc từ hoạt động của con người: đốt rác, đốt cỏ dọn ruộng ở mép rừng, đốt ong lấy mật, tàn thuốc vứt bừa, lửa trại không dập kỹ. Hiếm khi rừng tự bốc cháy. Điều này có nghĩa là phần lớn đám cháy có thể phòng tránh được.
Mùa cháy rừng qua các tháng
Mức nguy cơ mô tả theo xu hướng chung của vùng cao nguyên Lâm Đồng. Cấp dự báo cháy rừng chính thức do cơ quan kiểm lâm công bố theo từng thời điểm.
| Thời kỳ | Tình trạng rừng | Mức nguy cơ |
|---|---|---|
| Tháng 12 | cỏ bắt đầu khô, lá thông rụng nhiều | tăng dần |
| Tháng 1 – 2 | cỏ khô giòn, gió mạnh, độ ẩm thấp | cao |
| Tháng 3 – đầu tháng 4 | khô nhất năm, vật liệu cháy tích tụ nhiều | cao nhất |
| Cuối tháng 4 – 5 | mưa đầu mùa, cỏ xanh lại | giảm dần |
| Tháng 6 – 11 | mùa mưa, rừng ẩm | thấp |
Khi cơ quan chức năng công bố cấp dự báo cháy rừng cao, các hoạt động dùng lửa gần rừng thường bị hạn chế hoặc cấm. Người dân sống ven rừng cần theo dõi thông báo của xã và lực lượng kiểm lâm.
Điều đáng chú ý là thời kỳ nguy cơ cao nhất trùng với lúc người dân dọn ruộng chuẩn bị vụ mới và lúc nhiều gia đình về quê dịp Tết, đi lại, dã ngoại trên đồi nhiều hơn. Chính vì vậy, những tháng đầu năm thường là thời điểm chính quyền và lực lượng bảo vệ rừng tăng cường tuyên truyền, tuần tra.
Người dân và người đi qua nên làm gì để phòng cháy rừng
Những việc dưới đây đơn giản nhưng ngăn được phần lớn các đám cháy bắt nguồn từ con người.
- Không đốt rác, đốt cỏ, đốt tàn dư cây trồng ở gần rừng trong mùa khô, đặc biệt những ngày gió mạnh.
- Nếu bắt buộc phải đốt theo hướng dẫn của địa phương: làm đường băng trống quanh chỗ đốt, có người trông từ đầu tới cuối, có nước sẵn, dập tắt hẳn trước khi rời.
- Không vứt tàn thuốc, không đốt lửa trại trong rừng thông; khi dừng chân dã ngoại, mang rác về.
- Chủ vườn giáp rừng: dọn cỏ khô, lá khô quanh ranh vườn, tạo dải trống ngăn lửa từ rừng vào vườn và ngược lại.
- Khi thấy khói hoặc lửa trong rừng: báo ngay cho trưởng thôn, xã, lực lượng kiểm lâm; báo rõ vị trí, hướng gió nếu biết.
- Không tự lao vào dập đám cháy lớn khi không có dụng cụ và kinh nghiệm; luôn để đường rút lui phía sau, tránh đứng phía trên dốc của đám cháy.
Rừng trong đời sống người Đơn Dương
Với đồng bào Chu Ru và các cộng đồng sống lâu đời ở vùng này, rừng từng gắn với nhiều mặt đời sống: nơi lấy củi, lấy măng, rau rừng, nơi chăn thả, nơi có những quy ước cộng đồng về chuyện giữ rừng đầu nguồn. Phần văn hoá chi tiết được bàn ở mục đồng bào và văn hoá; ở đây chỉ nhấn mạnh mối quan hệ lâu đời giữa con người và rừng trên mảnh đất này.
Ngày nay, nhiều hộ ở Đơn Dương tham gia nhận khoán bảo vệ rừng, trồng rừng trên đất dốc, hoặc trồng cây lâu năm xen trên đồi. Ở một số nơi, rừng còn là phông nền cho những con đường đi bộ, những điểm dừng chân ngắm thung lũng, cho thấy giá trị cảnh quan bên cạnh giá trị sinh thái.
Giữ được rừng trên các sườn núi là giữ được nguồn nước cho thung lũng, giữ đất cho ruộng và giữ cảnh quan cho cả vùng. Đó là phần nền móng tự nhiên mà mọi hoạt động kinh tế ở Đơn Dương, từ rau hoa tới chăn nuôi, đều dựa vào dù ít khi nhắc tới.
Đồi núi quanh Đơn Dương nhìn từ thung lũng
Đứng giữa một thung lũng rau ở Đơn Dương và nhìn quanh, có thể đọc được lịch sử sử dụng đất qua các tầng màu trên sườn đồi. Dưới cùng là màu trắng của nhà kính và màu xanh tươi của ruộng rau. Lên một chút là màu xanh nhạt của đồi cỏ, vườn cây lâu năm hoặc những khoảnh đất mới khai hoang màu đỏ. Trên cùng là màu xanh sẫm của rừng thông, có chỗ liền mảng, có chỗ chỉ còn những vạt nhỏ trên đỉnh.
Những dãy núi phía xa, nhất là về phía đông giáp mép cao nguyên và phía bắc giáp vùng Đà Lạt – Lạc Dương, thường còn rừng nhiều hơn vì dốc, xa dân cư và khó tiếp cận. Đó cũng là những nơi đầu nguồn của nhiều con suối đổ về các xã. Mây hay đọng ở những đỉnh này vào mùa mưa, còn mùa khô thì đây là nơi người ta để ý nhất mỗi khi thấy khói.
Với người mới đến, học cách nhìn đồi núi như vậy giúp hiểu nhanh về vùng đất: chỗ nào còn rừng là chỗ nước suối bền, chỗ nào đồi trọc là chỗ cần lo xói mòn và ngập cục bộ phía dưới, chỗ nào rừng giáp vườn là chỗ phải cẩn thận lửa trong mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Thông ba lá có phải cây trồng hay cây mọc tự nhiên?
Cả hai. Thông ba lá là loài bản địa mọc tự nhiên trên cao nguyên Lâm Đồng, đồng thời cũng được trồng rộng rãi trong các chương trình trồng rừng. Nhiều cánh rừng thông hiện nay là rừng trồng hoặc rừng tái sinh sau khai thác.
Có được vào rừng thông quanh Đơn Dương để đi bộ, cắm trại không?
Đi bộ trên đường mòn công cộng thường không bị cấm, nhưng rừng có chủ quản lý và có thể có quy định riêng. Cắm trại, đốt lửa trong rừng mùa khô thường bị hạn chế. Nên hỏi chính quyền xã hoặc đơn vị quản lý rừng trước, và tuyệt đối không dùng lửa.
Vì sao mùa khô hay thấy khói trên các đồi quanh Đơn Dương?
Có thể là đốt rác, đốt cỏ dọn ruộng, đốt tàn dư cây trồng, hoặc cháy rừng, cháy đồi cỏ. Mùa khô gió mạnh khiến khói lan xa. Nếu thấy khói lớn trong rừng, nên báo cho thôn, xã hoặc kiểm lâm để kiểm tra kịp thời.
Rừng có thật sự giúp suối có nước mùa khô không?
Có, theo cơ chế đã được hiểu rõ: đất dưới rừng tơi xốp giúp nước mưa thấm xuống nhiều, bổ sung nước ngầm, rồi nước ngầm rỉ ra dần thành mạch suối trong mùa khô. Mức độ cụ thể tuỳ loại rừng, địa hình và địa chất từng lưu vực.
Trên đất dốc của gia đình có nên trồng lại rừng không?
Với sườn quá dốc, đỉnh đồi hay ven suối, trồng rừng hoặc cây lâu năm giúp giữ đất, giữ nước và có thể được hỗ trợ theo chính sách lâm nghiệp. Nên hỏi cán bộ lâm nghiệp ở xã về loại cây phù hợp và chính sách hiện hành trước khi trồng.
Cháy rừng thông có ảnh hưởng tới ruộng rau phía dưới không?
Có. Sau cháy, sườn đồi mất lớp phủ nên mùa mưa đất xói mạnh, bùn tràn xuống ruộng và suối. Tro bụi mùa cháy cũng bám lên rau. Lửa còn có thể lan xuống vườn, nhà kính giáp ranh rừng nếu không có dải trống ngăn lửa.