Tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm – Đà Lạt từng đi qua thung lũng Đơn Dương và dừng ở ga Dran, khu ga nằm ngay trong khu phố chợ của xã D'Ran ngày nay. Tàu đã ngừng chạy từ nhiều thập kỷ trước, phần lớn ray đã bị tháo, nhưng người chịu khó tìm vẫn thấy được dấu vết: khu đất quanh ga, những đoạn nền đường đắp cao, cống đá, mố cầu và hướng đi của tuyến giữa các dãy nhà.
Bài này không kể lại lịch sử tuyến đường sắt; chuyên mục lịch sử và tên gọi của trang đã có bài riêng về ga Dran và đoạn leo đèo. Ở đây là hướng dẫn cho người muốn tự đi tìm: nên bắt đầu từ đâu, nhìn cái gì để nhận ra nền đường cũ, kết hợp ảnh xưa thế nào, và những điều cần tránh vì phần lớn dấu tích nay nằm giữa đất ở, đất vườn của người dân.
Bắt đầu từ khu chợ D'Ran
Nhà ga là lý do khu phố D'Ran hình thành. Ngày tàu còn chạy, quanh ga có kho hàng, nhà của công nhân đường sắt, quán xá cho hành khách, rồi chợ mọc lên để buôn bán rau và hàng hoá theo tàu. Khi tàu thôi chạy, khu phố không mất đi mà chuyển sang sống nhờ đường bộ và chợ rau. Vì vậy điểm bắt đầu hợp lý nhất cho người tìm dấu tích là chính khu chợ và các con phố cũ quanh đó.
Một cách dễ làm là ăn sáng ở một quán quanh chợ rồi hỏi người lớn tuổi: ga cũ ngày xưa nằm chỗ nào, đường tàu chạy qua đâu. Người sống lâu năm ở D'Ran thường biết rất rõ, có người còn nhớ tiếng còi tàu hay kể chuyện cha mẹ đi tàu lên Đà Lạt bán rau. Những chi tiết ấy giúp bạn định hướng tốt hơn mọi bản đồ.
Tình trạng các công trình cũ thay đổi theo thời gian. Có chỗ khu ga còn giữ được dáng nhà, có chỗ đã thành nơi ở, kho, hoặc được dùng vào việc khác; nền đường nhiều đoạn đã thành đường đi, sân nhà hay vườn rau. Bài này không khẳng định công trình nào còn nguyên, vì điều đó cần kiểm tận nơi. Cứ đi với tâm thế tìm dấu vết, thấy được bao nhiêu là bấy nhiêu.
Khu chợ D'Ran đông nhất vào buổi sáng, khi rau từ các thôn đổ về và người mua kẻ bán chen nhau. Đi tìm dấu tích lúc này có cái lợi là nhiều người để hỏi, nhưng xe cộ đông, khó dừng lại quan sát. Sau khoảng giữa buổi, phố chợ thưa dần, đi bộ dễ hơn, nhìn kỹ được mặt nhà, nền móng và những khoảng đất trống chạy dài.
Cách nhận ra nền đường sắt cũ
Độ dốc rất đều. Đường bộ thường lên xuống theo địa hình, còn đường sắt phải giữ độ dốc nhỏ và đều. Một dải đất chạy dài, thoai thoải đều đặn, uốn theo đường cong rộng, cắt ngang các con dốc, rất có thể là nền đường sắt cũ.
Đắp cao hoặc đào xẻ. Để giữ độ dốc đều, tuyến đường sắt phải đắp nền cao khi qua chỗ trũng và đào xẻ sườn đồi khi qua chỗ cao. Những bờ đất đắp thẳng thớm giữa ruộng, hay những đoạn xẻ đồi hai bên vách đứng không phục vụ ruộng vườn nào, là dấu hiệu rõ.
Cống và mố cầu xây bằng đá. Chỗ tuyến cắt qua suối, rãnh nước thường có cống đá hoặc mố cầu xây kiên cố, kiểu xây cũ với đá hộc và vữa. Nhiều công trình nhỏ như vậy còn sót lại vì nằm khuất dưới bụi cây, không ai phá đi.
Đường cong bán kính lớn. Tàu không quẹo gắt được. Nhìn từ trên đồi xuống, một vệt đường mòn, hàng cây hay dãy nhà xếp theo một đường cong rộng, mềm, khác với những con đường đất ngoặt góc vuông giữa ruộng, thường là dấu vết của tuyến cũ.
Tên gọi trong lời người dân. Nhiều nơi người ta vẫn gọi một con đường, một xóm là đường tàu, xóm ga, dốc ga. Những tên gọi dân gian ấy là manh mối giá trị, nên hỏi và ghi lại.
Hiểu tuyến đi qua đâu trước khi đi
Tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt bắt đầu từ vùng duyên hải Phan Rang, chạy vào chân núi ở vùng Sông Pha, rồi leo đèo lên cao nguyên. Đoạn leo đèo phía đông là đoạn dốc nhất, đoàn tàu phải dùng ray răng cưa: giữa hai thanh ray có một thanh răng, đầu máy có bánh răng ăn khớp để kéo tàu lên. Lên tới khu vực Eo Gió ở đỉnh đèo, tuyến đi vào cao nguyên, xuống thung lũng Đơn Dương và dừng ở ga Dran.
Từ Dran, tuyến lại phải leo tiếp lên Đà Lạt qua vùng Trạm Hành, Cầu Đất. Theo các tài liệu về tuyến, những đoạn dốc nhất trên chặng này cũng dùng răng cưa, còn đoạn qua thung lũng thì chạy bằng ray thường. Vì thế ở chính khu D'Ran, nền đường bạn tìm thấy là nền ray thường; dấu vết răng cưa, nếu còn, nằm trên các sườn dốc xa hơn và rất khó tiếp cận.
Trước khi đi, nên xem bản đồ địa hình hoặc ảnh vệ tinh của vùng D'Ran. Những vệt cong đều đặn chạy song song với quốc lộ hay cắt qua ruộng thường hiện rõ trên ảnh chụp từ trên cao, nhất là khi chúng thành hàng cây hay đường đất. Đánh dấu vài điểm nghi ngờ, rồi khi tới nơi hỏi người dân để xác nhận.
Hiện nay đoạn tàu du lịch đang chạy ở Đà Lạt chỉ đi một quãng ngắn từ ga Đà Lạt tới Trại Mát, không xuống tới Đơn Dương. Việc khôi phục toàn tuyến được bàn đến nhiều lần qua các năm; khi nào có thông tin chính thức thì mới nên tin, đừng dựa vào những bài viết lan truyền.
Một buổi đi tìm dấu tích
Lịch dưới đây giả định có khoảng nửa ngày, đi xe máy hoặc đi bộ kết hợp. Đi xe máy giúp di chuyển giữa các điểm, đi bộ giúp nhìn kỹ.
- Ăn sáng quanh chợ D'Ran, hỏi người lớn tuổi về vị trí ga cũ và hướng đường tàu.
- Đi bộ quanh khu ga cũ, nhìn kiểu nhà, khoảng đất rộng chạy dài, những bức tường hay nền móng cũ. Chỉ quan sát từ đường công cộng.
- Theo hướng tuyến về phía đèo, tìm các đoạn nền đắp cao, cống đá ở chỗ cắt suối. Ghi lại vị trí trên điện thoại.
- Quay lại theo hướng ngược về phía Trạm Hành, tìm các đoạn xẻ đồi và đường cong rộng trên sườn dốc.
- Kết thúc bằng việc đối chiếu ảnh mình chụp với ảnh xưa, ghi chú lại những chỗ giống và khác.
Đừng cố đi hết toàn tuyến trong một buổi. Nhiều đoạn nằm sâu trong rừng, trên sườn núi dốc, không có lối đi an toàn. Những đoạn ấy chỉ nên tìm hiểu qua ảnh và tài liệu, hoặc đi cùng người am hiểu địa phương.
Dùng ảnh xưa để đối chiếu
Ga Dran và đoàn tàu răng cưa xuất hiện khá nhiều trong ảnh cũ và bưu thiếp thời trước. Người sưu tầm thường nhận ra ảnh vùng này nhờ chữ Dran trên mặt ga hoặc ghi chú phía sau ảnh. Mang theo vài tấm ảnh xưa trong điện thoại, đứng ở chỗ gần giống góc chụp cũ, bạn có thể thấy rõ vùng đất đã đổi thế nào: dãy núi phía sau gần như không đổi, còn thung lũng phía trước từ ruộng thưa đã thành phố chợ và biển nhà kính.
Khi tìm ảnh xưa, nên ưu tiên các nguồn có ghi rõ xuất xứ: thư viện, kho lưu trữ, nhà sưu tầm có uy tín. Trên mạng có nhiều ảnh bị gán nhầm địa danh, ảnh ga khác trên cùng tuyến bị ghi là ga Dran, hoặc ảnh đường sắt nơi khác được ghép vào. Đối chiếu dáng núi, hướng ánh sáng, chi tiết kiến trúc giúp bạn loại bớt ảnh sai.
Một cách làm thú vị cho người thích chụp ảnh là làm bộ ảnh xưa và nay: tìm lại đúng góc chụp cũ, chụp cùng khổ, rồi đặt hai ảnh cạnh nhau. Những bộ ảnh như vậy có giá trị với chính người dân địa phương, nhiều gia đình rất vui khi được xem lại hình ảnh nơi mình sống từ thời ông bà.
Những điều cần tránh khi đi tìm dấu tích
Phần lớn dấu tích tuyến đường sắt ở Đơn Dương nay nằm giữa nơi ở, nơi sản xuất của người dân. Đi tìm hiểu là việc tốt, nhưng cần giữ chừng mực:
- Không tự ý vào nhà, sân, vườn để xem nền móng hay chụp ảnh. Muốn vào phải hỏi chủ nhà, chủ đất.
- Không đào bới, cạy gạch đá, lấy đinh ray hay bất cứ vật gì làm kỷ niệm. Những mảnh nhỏ ấy là một phần câu chuyện của vùng đất.
- Không leo lên các mố cầu, tường cũ đã xuống cấp; đá có thể lở, vữa đã mục.
- Không đi vào đường hầm, cống ngầm cũ: thiếu không khí, có thể sập, có rắn và côn trùng.
- Không đi sâu một mình vào các sườn dốc có rừng; báo cho người cùng đoàn hoặc người ở nhà nơi mình định tới.
- Không đăng vị trí nhà riêng của người dân khi chia sẻ ảnh lên mạng, nhất là khi họ không đồng ý.
Nếu gặp được ai đang giữ ảnh, giấy tờ, kỷ vật liên quan đến ga Dran, hãy hỏi xin phép chụp lại và ghi rõ nguồn khi chia sẻ. Trí nhớ của người già trong vùng là thứ dấu tích dễ mất nhất, và cũng quý nhất.
Ga Dran trong một chuyến đi lớn hơn
Tìm dấu tích ga Dran hợp nhất khi ghép vào một chuyến đi theo trục đường sắt cũ. Bắt đầu ở Đà Lạt với nhà ga Đà Lạt còn giữ kiến trúc đặc trưng, đi đoạn tàu ngắn tới Trại Mát nếu thích, rồi xuôi về Trạm Hành, xuống D'Ran, ra đỉnh đèo Eo Gió và đổ xuống Sông Pha, Tháp Chàm. Đi như vậy, bạn đi gần đúng hướng đoàn tàu xưa, chỉ là theo chiều ngược lại và bằng đường bộ.
Dọc trục này, mỗi nơi giữ một phần câu chuyện: Đà Lạt giữ nhà ga và đoạn tàu du lịch, D'Ran giữ khu phố sinh ra từ ga, đỉnh đèo giữ tên Eo Gió, chân đèo và Tháp Chàm giữ những công trình của đầu tuyến. Ghép các mảnh lại, người đi sẽ hình dung được một tuyến đường sắt leo núi từng là niềm tự hào kỹ thuật của cả vùng.
Với người ở chính Đơn Dương, đây cũng là một gợi ý: đưa con cháu đi một vòng quanh khu ga cũ, kể cho chúng nghe vì sao phố chợ quê mình lại nằm ở đó. Lịch sử địa phương dễ nhớ nhất khi được đứng ngay trên nền đất của nó.
Câu hỏi thường gặp
Ga Dran còn không?
Khu ga Dran nằm trong khu phố chợ của xã D'Ran. Hiện trạng các công trình cũ thay đổi theo thời gian, có chỗ còn dáng nhà, có chỗ đã chuyển công năng hoặc thay bằng công trình khác. Cách chắc nhất là tới tận nơi, hỏi người lớn tuổi trong vùng và quan sát từ đường công cộng.
Tàu răng cưa còn chạy qua Đơn Dương không?
Không. Tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt đã ngừng khai thác từ nhiều thập kỷ trước và phần lớn ray đã bị tháo. Đoạn tàu du lịch hiện có chỉ chạy quãng ngắn từ ga Đà Lạt tới Trại Mát. Việc khôi phục toàn tuyến được bàn nhiều lần, nên chờ thông tin chính thức.
Ở Đơn Dương có còn thấy ray răng cưa không?
Rất khó. Ray răng cưa chỉ dùng ở các đoạn dốc nhất như leo đèo phía đông và leo lên Đà Lạt; khu thung lũng D'Ran dùng ray thường. Sau khi tuyến ngừng chạy, ray đã bị tháo dỡ gần hết. Thứ còn thấy được chủ yếu là nền đường, cống, mố cầu.
Có tour tham quan dấu tích đường sắt ở Đơn Dương không?
Hiện không có tour cố định phổ biến chuyên về đề tài này. Người quan tâm thường tự đi, hỏi người dân địa phương, hoặc đi cùng các nhóm yêu lịch sử, đường sắt. Nếu có đơn vị tổ chức, nên hỏi rõ lộ trình và việc xin phép đi qua đất dân.
Tìm ảnh xưa ga Dran ở đâu đáng tin?
Nên ưu tiên các thư viện, kho lưu trữ, sách ảnh có ghi xuất xứ và các nhà sưu tầm có uy tín. Ảnh trôi nổi trên mạng hay bị gán nhầm địa danh. Đối chiếu dáng núi, hướng nắng và chi tiết kiến trúc với cảnh thật để kiểm tra trước khi tin.
Đi tìm dấu tích có cần xin phép ai không?
Đi trên đường công cộng và quan sát thì không cần. Muốn vào sân, vườn, đất ở để xem nền móng hay cống cũ thì phải hỏi chủ đất. Nếu đi theo nhóm đông hay có quay phim, chụp ảnh với mục đích công bố, nên báo trước với thôn hoặc xã để tránh hiểu lầm.