Thăm làng Chu Ru ở Đơn Dương là đến những thôn có thật, nơi người ta đang sống và làm ruộng, chứ không phải một làng văn hoá dựng sẵn để đón khách. Các thôn đồng bào Chu Ru tập trung nhiều ở phía đông nam vùng, quanh Quảng Lập, Ka Đơn, Pró cũ (nay thuộc xã Quảng Lập), và có ở một số nơi khác như Tu Tra. Đi đúng cách, bạn được thấy đồng lúa nước trên cao nguyên, nghề gốm nặn tay, nếp nhà và nghe những câu chuyện về một cộng đồng có nhiều nét riêng.
Bài này dành cho khách muốn tìm hiểu nghiêm túc. Phần về nguồn gốc, tiếng nói, chế độ mẫu hệ và làng gốm Krăng Gọ đã có bài riêng trong chuyên mục đồng bào và văn hoá; ở đây chỉ bàn chuyện đi: liên hệ thế nào, nên xem gì, chụp ảnh và mua bán ra sao, những điều nên tránh để chuyến thăm không thành một cuộc làm phiền.
Không phải làng du lịch: hiểu điều đó trước khi đi
Ở nhiều nơi trên cao nguyên, du lịch cộng đồng đã thành sản phẩm có tổ chức: có nhà đón khách, có chương trình biểu diễn, có người hướng dẫn. Các thôn Chu Ru ở Đơn Dương phần lớn chưa như vậy. Người dân sống bằng ruộng lúa, rau màu, cà phê ở một số nơi, chăn nuôi và làm thuê theo mùa. Khách đến bất ngờ giữa giờ làm, đi lại giữa sân nhà, chĩa máy ảnh vào người khác có thể gây khó chịu, dù người ta lịch sự không nói ra.
Hiểu điều này không phải để ngại đi, mà để đi cho đúng. Một chuyến thăm tốt là chuyến bạn được mời vào, có người giới thiệu, có thời gian ngồi nói chuyện, và để lại cho người tiếp mình một điều gì đó: mua sản phẩm của họ, trả công người dẫn đường, hay chỉ đơn giản là sự tôn trọng. Một chuyến thăm tệ là chạy xe vào thôn, chụp một vòng rồi đi.
Cũng nên biết rằng mỗi thôn có nếp riêng. Có thôn đã quen khách, có người làm gốm sẵn lòng cho xem cách nặn; có thôn ít khi có người lạ. Điều phù hợp ở chỗ này chưa chắc phù hợp ở chỗ khác, nên hỏi người địa phương trước khi tự suy ra.
Thời điểm cũng quan trọng. Mùa cấy, mùa gặt, những ngày bận thu hoạch rau, cả thôn ra đồng từ sớm, nhà cửa vắng người. Đến vào những ngày ấy, bạn khó gặp ai để nói chuyện, và người ta cũng khó dành thời gian cho khách. Những tháng nông nhàn, hoặc buổi chiều sau giờ làm, thường thuận tiện hơn nhiều cho một cuộc ghé thăm.
Liên hệ và đi thế nào
Vài cách giúp chuyến thăm suôn sẻ, tuỳ bạn có người quen hay không:
- Đi cùng người quen trong vùng: cách tốt nhất. Người quen biết thôn nào, nhà nào sẵn lòng tiếp khách và giới thiệu bạn đúng cách.
- Hỏi qua các hợp tác xã, tổ nghề gốm, dệt nếu có: một số nơi đã tổ chức cho khách xem và mua sản phẩm theo hẹn.
- Hỏi chính quyền xã Quảng Lập hoặc trưởng thôn khi đi theo nhóm đông, có mục đích tìm hiểu, quay phim, chụp ảnh để công bố.
- Nếu tự đi lẻ, đến vào giờ người ta nghỉ, ghé hỏi thăm ở một quán tạp hoá trong thôn trước khi đi sâu vào trong.
- Hẹn trước nếu muốn xem làm gốm: nặn và nung gốm làm theo đợt, không phải lúc nào cũng có người đang làm.
Không có số điện thoại hay địa chỉ chung nào để gọi đặt lịch; thông tin liên hệ thay đổi theo người, theo thời gian. Hỏi qua người quen và chính quyền địa phương vẫn là cách chắc nhất.
Nên xem gì khi tới các thôn Chu Ru
Đồng lúa nước trên cao nguyên. Người Chu Ru làm ruộng nước từ lâu, có truyền thống đắp đập, dẫn mương lấy nước suối. Giữa vùng rau và nhà kính, những thửa ruộng lúa ở các thung lũng phía đông nam là cảnh khác hẳn. Mùa lúa xanh hay lúa chín đều đẹp; nhìn từ bờ ruộng, không giẫm vào ruộng.
Nghề gốm nặn tay. Gốm Chu Ru nặn bằng tay, không dùng bàn xoay, nung ngoài trời bằng rơm củi. Nếu được xem, bạn sẽ thấy người thợ, thường là phụ nữ, vừa đi vòng quanh khối đất vừa vuốt thành hình. Đây là nghề cần kiên nhẫn; ngồi xem trọn một đoạn sẽ hiểu vì sao mỗi món gốm đều hơi khác nhau.
Nghề dệt và đồ đan. Một số gia đình còn giữ nghề dệt vải, đan gùi, đan rổ bằng tre mây. Các món đồ này dùng trong sinh hoạt hằng ngày chứ không chỉ để bán, nên xem chúng trong bối cảnh dùng thật là thú vị nhất.
Nếp nhà và sinh hoạt. Nhà ở hiện nay nhiều nơi đã xây kiên cố, nhưng cách bố trí, chỗ cất ché, gùi, nông cụ vẫn mang nếp riêng. Chỉ xem khi được mời vào nhà.
Lễ hội gắn với nước và mùa màng. Người Chu Ru có những lễ thức gắn với đập nước, nguồn nước và mùa lúa, có cồng chiêng, rượu cần. Lễ diễn ra theo lịch của cộng đồng, không cố định cho khách. Nếu may mắn được mời dự, hãy hỏi trước những điều nên và không nên làm.
Chụp ảnh: hỏi trước, chụp sau
Hình ảnh người phụ nữ Chu Ru bên khối gốm, cụ già trước hiên nhà, trẻ em trên đường làng là những khung hình đẹp. Nhưng người trong ảnh không phải người mẫu, và không phải ai cũng muốn bị chụp. Luật đơn giản nhất: hỏi trước, chụp sau. Một cử chỉ chỉ vào máy ảnh, một câu hỏi nhẹ nhàng là đủ. Người ta lắc đầu thì cất máy, không năn nỉ.
Với trẻ em, cần hỏi cha mẹ hoặc người lớn trong nhà. Không chụp cận cảnh trẻ đang tắm, đang mặc phong phanh. Không cho trẻ tiền hay kẹo để đổi lấy việc tạo dáng; thói quen ấy làm hỏng quan hệ giữa khách và thôn, khiến trẻ quen xin xỏ khách lạ.
Trong các nghi lễ, việc chụp ảnh càng cần thận trọng. Có những khoảnh khắc, đồ vật cộng đồng không muốn bị ghi hình. Đứng xa, hỏi người tổ chức, và chấp nhận rằng có những điều chỉ nên ngắm bằng mắt.
Khi đăng ảnh lên mạng, tránh chú thích kiểu khoe sự lạ, sự nghèo hay so sánh văn minh. Ghi đúng tên dân tộc, đúng nơi chốn, và nếu có thể, gửi lại ảnh cho người trong ảnh. Một tấm ảnh in gửi tặng lần sau quay lại thường được trân trọng hơn mọi lời cảm ơn.
Mua đồ thủ công sao cho công bằng
Gốm, vải dệt, đồ đan của người Chu Ru làm bằng tay, tốn nhiều công. Nếu muốn mua, hãy hỏi giá người làm đưa ra và cân nhắc; mặc cả quá gắt với một món đồ thủ công là không phải phép, nhất là khi người bán là chính người làm. Bài không nêu giá cụ thể vì giá tuỳ món, tuỳ người làm và thay đổi theo thời gian.
Gốm nung lộ thiên có thể có vết ám khói, độ dày không đều; đó là đặc trưng của kỹ thuật chứ không phải lỗi. Khi mang về, gói kỹ, để món gốm ở giữa hành lý mềm. Hỏi người làm xem món đồ dùng được vào việc gì: đựng nước, nấu, hay chỉ để trưng. Không phải món gốm nào cũng hợp để đựng thức ăn theo cách người thành phố dùng.
Nếu thôn có hợp tác xã hay tổ nghề, mua qua đó giúp tiền đến đúng người làm và giúp nghề có đầu ra ổn định. Mua đồ gắn mác thủ công ở nơi khác mà không rõ nguồn thì không giúp được gì cho người làm thật.
Những điều nên tránh
Phần lớn sơ suất của khách không xuất phát từ ác ý mà từ không biết. Vài điều dưới đây giúp tránh những tình huống khó xử:
- Không vào nhà khi chưa được mời, không tự ý mở cửa, vén rèm nhìn vào.
- Không chạm vào ché, chiêng, đồ cúng, đồ trên bàn thờ hay những vật để ở chỗ trang trọng trong nhà.
- Không mang theo rượu, thuốc lá làm quà khi chưa biết gia đình có muốn hay không.
- Không ăn mặc hở hang khi vào thôn, nhất là khi có lễ.
- Không nói lớn, bật nhạc, phóng xe nhanh trong đường thôn; trẻ em và gia súc đi lại nhiều.
- Không so sánh, bình phẩm về tập quán bằng những từ như lạc hậu, kỳ lạ; mỗi cộng đồng có lý do của mình.
- Không hứa hẹn những điều không làm được, như gửi ảnh, quay lại, giúp bán hàng, rồi quên.
Tôn trọng là điều người dân cảm nhận được ngay, dù bạn không nói được tiếng Chu Ru. Một nụ cười, một lời chào, một lời cảm ơn khi ra về, đôi khi một lời hẹn và giữ lời hẹn, là đủ để lần sau bạn được đón như người quen.
Ghép một ngày ở vùng Quảng Lập
Các thôn Chu Ru phía đông nam nằm hơi xa trục quốc lộ 27, nên nếu đã quyết định đi, nên dành trọn một buổi hoặc một ngày thay vì ghé vội. Một ngày thong thả có thể bắt đầu bằng bữa sáng ở D'Ran hoặc Thạnh Mỹ, rồi theo đường liên xã về phía Quảng Lập. Dọc đường, cảnh chuyển dần từ biển nhà kính sang những thung lũng có ruộng lúa, rẫy cà phê và rau màu xen nhau.
Buổi sáng là lúc hợp để gặp người dẫn đường, uống nước ở một nhà quen, nghe chuyện về thôn và về nghề. Nếu đã hẹn xem làm gốm, đây là lúc người thợ còn sức, ánh sáng đẹp. Buổi trưa nên tự lo ăn uống hoặc ăn ở quán trong vùng, đừng để gia chủ phải lo cơm cho cả đoàn khi họ không chuẩn bị trước; nếu được mời ăn, nhận lời với lòng biết ơn và góp phần một cách khéo léo.
Buổi chiều có thể đi dọc bờ ruộng ngắm đồng, ghé xem các con đập nhỏ, mương dẫn nước mà cộng đồng vẫn dùng. Đây là phần ít người để ý nhưng lại nói nhiều về cách người Chu Ru sống với nước trên cao nguyên. Trước khi trời tối, quay ra trục chính để về D'Ran, Thạnh Mỹ hoặc lên Đà Lạt; đường liên xã ban đêm vắng, ít đèn.
Nếu có thời gian, quay lại lần thứ hai vào một mùa khác, mang theo ảnh đã chụp lần trước để tặng. Quan hệ với một thôn được xây qua nhiều lần gặp, và những gì bạn được thấy ở lần thứ hai, thứ ba thường sâu hơn hẳn lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Người Chu Ru ở Đơn Dương sống ở đâu?
Các thôn đồng bào Chu Ru tập trung nhiều ở phía đông nam vùng Đơn Dương, quanh Quảng Lập, Ka Đơn, Pró cũ, nay thuộc xã Quảng Lập, và có ở một số nơi khác như Tu Tra. Người Chu Ru cũng sống ở vùng Đức Trọng cũ lân cận và một số nơi khác ở Lâm Đồng.
Có làng du lịch cộng đồng Chu Ru để đến tham quan không?
Phần lớn các thôn Chu Ru ở Đơn Dương là nơi sinh sống, sản xuất bình thường, chưa thành làng du lịch có dịch vụ. Một số tổ nghề gốm, dệt có thể đón khách theo hẹn. Nên hỏi qua người quen, hợp tác xã hoặc chính quyền xã trước khi đi.
Có thể xem làm gốm Chu Ru vào bất cứ lúc nào không?
Không. Nặn và nung gốm làm theo đợt, phụ thuộc vào thời tiết, mùa vụ và công việc của người làm. Muốn xem, nhất là xem nung gốm ngoài trời, cần hẹn trước qua người quen hoặc tổ nghề và chấp nhận có thể phải đổi ngày.
Đi thăm thôn Chu Ru nên mang quà gì?
Không bắt buộc mang quà. Nếu muốn, những thứ thiết thực như sách vở, đồ dùng học tập cho trẻ em, hay mua sản phẩm của chính gia đình tiếp mình là cách tốt. Tránh mang rượu, thuốc lá khi chưa biết ý gia đình, tránh phát tiền, kẹo cho trẻ để đổi lấy ảnh.
Người Chu Ru có nói tiếng Việt không?
Phần lớn người Chu Ru, nhất là người trẻ và trung niên, nói tiếng Việt tốt bên cạnh tiếng mẹ đẻ. Một số cụ già nói ít tiếng Việt hơn. Học vài câu chào hỏi đơn giản bằng tiếng Chu Ru qua người dẫn đường là cách tạo thiện cảm.
Có được dự lễ hội của người Chu Ru không?
Lễ hội diễn ra theo lịch của cộng đồng, gắn với nước và mùa màng, không tổ chức cho khách. Nếu được mời, bạn có thể dự với tư cách khách, hỏi trước những điều kiêng, chụp ảnh khi được cho phép và không làm gián đoạn nghi thức.