Hồ Đa Nhim, nằm ở xã D'Ran mới (thị trấn D'Ran và Lạc Xuân cũ), là hồ chứa của công trình thuỷ điện Đa Nhim. Bên cạnh vai trò tích nước, hồ còn là nơi một số người dân ven hồ làm nghề lưới, bắt các loại cá nước ngọt quen thuộc của hồ chứa như rô phi, chép, trắm, mè. Cá hồ đến với bữa ăn của người trong vùng qua chợ D'Ran, chợ Thạnh Mỹ và những người bán ngay ven hồ.
Cá hồ Đa Nhim không phải đặc sản nổi tiếng như cá của các vùng sông nước, nhưng là một phần đời sống của vùng ven hồ. Bài này tả nghề lưới, những loại cá thường gặp, cách chọn và nấu, cùng những lưu ý an toàn khi ở gần một hồ thuỷ điện có mực nước thay đổi theo mùa. Chuyện vận hành thuỷ điện và nước hồ được viết ở mục kinh tế và mục đất đai của trang.
Hồ thuỷ điện nhưng cũng là nơi kiếm sống
Hồ Đa Nhim được tạo ra khi đập chắn sông Đa Nhim được xây vào đầu những năm 1960, gắn với nhà máy thuỷ điện ở chân đèo phía Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà. Khi nước dâng, một phần thung lũng và ruộng đất ven sông bị ngập, tạo thành mặt hồ rộng giữa vùng đồi thông. Từ đó, hồ trở thành một phần cảnh quan của D'Ran và Lạc Xuân.
Như nhiều hồ chứa ở Việt Nam, hồ Đa Nhim có cá tự nhiên theo dòng sông vào, và cá được thả thêm qua các đợt thả giống của địa phương hoặc đơn vị quản lý. Một số người dân sống ven hồ có thuyền nhỏ, đặt lưới, câu, đánh bắt cá để bán và ăn. Đây thường là nghề phụ bên cạnh trồng rau, làm thuê; ít người sống hoàn toàn bằng nghề cá.
Hoạt động trên hồ chịu sự quản lý của chính quyền và đơn vị vận hành công trình, có những khu vực hạn chế đi lại, nhất là gần đập, cửa nhận nước. Quy định cụ thể về đánh bắt, ngư cụ, vùng cấm có thể thay đổi; người muốn đánh bắt trên hồ cần hỏi chính quyền xã D'Ran để làm đúng.
Những loại cá thường gặp và cách nấu quen
Dưới đây là các loại cá nước ngọt thường thấy ở các hồ chứa vùng cao, cũng là những loại người dân ven hồ Đa Nhim hay nhắc. Thành phần loài thực tế thay đổi theo thời gian và theo đợt thả giống:
| Loại cá | Đặc điểm | Món hay nấu |
|---|---|---|
| Cá rô phi | thịt trắng, ít xương dăm, dễ nuôi, nhiều trong hồ chứa | chiên giòn, kho tộ, nấu canh chua |
| Cá chép | thịt chắc, béo, xương dăm khá nhiều | kho riềng, nấu canh dưa, hấp |
| Cá trắm | thân dài, thịt chắc, cá to thịt dày | kho, nấu canh, nướng, làm chả |
| Cá mè | nhiều xương dăm, đầu to | kho mặn, nấu lẩu đầu cá, canh chua |
| Cá nhỏ các loại | cá con, cá tạp bắt bằng lưới mắt nhỏ | kho khô, chiên giòn, phơi khô |
Bảng không liệt kê đầy đủ các loài trong hồ. Nếu ai giới thiệu một loại cá quý hiếm, hoang dã bắt ở hồ, hãy hỏi kỹ; không mua những loài được bảo vệ.
Mua cá ven hồ và ở chợ
Cá hồ thường được bán sáng sớm, sau khi thuyền thu lưới đêm hoặc lưới rạng sáng. Người bán có thể ngồi ngay ven hồ, gần những bến thuyền nhỏ, hoặc mang ra chợ D'Ran, chợ Thạnh Mỹ. Cá được bán còn sống trong thau nước, hoặc đã chết nhưng còn tươi trên khay.
Chọn cá tươi theo những dấu hiệu chung: mắt trong và lồi, mang đỏ tươi, vảy bám chắc, thân cứng, ấn vào thịt đàn hồi trở lại, mùi tanh nhẹ đặc trưng của cá nước ngọt, không có mùi hôi. Cá sống thì tốt nhất, nhưng phải mua xong làm sạch và nấu hoặc giữ lạnh ngay. Cá hồ đôi khi có mùi bùn nhẹ, nhất là cá chép, cá trắm sống ở đáy; có thể khử bằng cách làm sạch kỹ màng đen trong bụng và ướp với gừng, riềng, rượu.
Người đi đường không có thùng lạnh thì không nên mua cá mang đi xa. Cá hỏng nhanh ở nhiệt độ thường, và nước cá rỉ ra rất khó xử lý trên xe. Nếu ở lại vài ngày, mua cá về nhà trọ nhờ nấu hoặc tự nấu là cách thưởng thức cá hồ hợp lý nhất.
Khi mua cá sống, có thể nhờ người bán làm sạch luôn: đánh vảy, mổ bụng, bỏ mang. Nhiều người bán ở chợ quê làm rất nhanh nếu được nhờ. Về nhà, rửa lại cá bằng nước sạch, để ráo rồi cho vào ngăn mát nếu chưa nấu ngay; cá đã làm sạch nên nấu trong ngày để giữ vị ngọt.
Những món cá của vùng ven hồ
Cá kho. Món phổ biến nhất trong nhà. Cá rô phi, cá trắm, cá chép cắt khúc, ướp nước mắm, đường, tiêu, hành, kho lửa nhỏ đến khi nước sánh. Nhà người gốc Bắc hay kho cá với riềng, người gốc miền Trung kho mặn với ớt, người gốc Nam kho với nước dừa hoặc thêm đường thắng.
Canh chua cá nấu với cà chua và rau vùng. Ở Đơn Dương, cà chua có sẵn quanh năm nên canh chua cá thường dựa vào cà chua, thêm dứa nếu có, me hay chanh để lấy vị chua, và rau thơm. Một số nhà bỏ thêm bắp cải hoặc cải thảo, là cách nấu khác với canh chua miền Tây.
Cá chiên, cá nướng. Cá rô phi chiên giòn chấm nước mắm tỏi ớt; cá nướng trên than ăn với rau sống và muối ớt, gần với cách nướng cá của người Chu Ru bên bếp lửa.
Cá nấu canh dưa. Cá chép, cá trắm nấu với dưa cải muối và cà chua là món quen của nhà gốc Bắc, tận dụng chính dưa muối từ cải thảo, bắp cải trong vùng.
Cá khô. Cá nhỏ được phơi khô hoặc sấy để dành cho những ngày không đi lưới, chiên hoặc rim với đường, ớt.
An toàn khi đi chơi, câu cá quanh hồ
Hồ Đa Nhim là hồ thuỷ điện, khác với hồ cảnh quan trong thành phố. Vài điều cần nhớ khi đến gần:
- Mực nước hồ thay đổi theo mùa và theo vận hành công trình; bãi bùn lộ ra mùa khô có thể lún sâu, không đi bộ hay chạy xe ra bãi bùn.
- Không tắm hồ ở những chỗ không có người địa phương chỉ dẫn; nước hồ sâu, lạnh, đáy có thể dốc đột ngột.
- Đi thuyền phải có áo phao, không chở quá người, không đi khi trời giông gió.
- Không vào khu vực đập, cửa nhận nước, khu vực có biển cấm hay hàng rào của đơn vị quản lý.
- Câu cá giải trí cũng nên hỏi người dân hoặc chính quyền xã về chỗ được phép câu; không dùng xung điện, chất nổ, hoá chất để bắt cá, đó là hành vi bị cấm.
- Không xả rác, túi nilon, chai nhựa xuống hồ; hồ là nguồn nước tưới cho cả vùng rau phía dưới.
Một buổi sáng sớm đứng ven hồ, nhìn thuyền thu lưới và mua vài con cá còn nhảy, rồi về nấu một nồi canh chua với cà chua Đơn Dương, là trải nghiệm ẩm thực rất riêng của vùng này mà không cần đến nhà hàng nào.
Cá hồ trong đời sống người dân ven hồ
Với những gia đình ven hồ ở D'Ran và Lạc Xuân cũ, con cá là nguồn đạm rẻ và gần. Những hôm trúng lưới, cá được chia cho họ hàng, hàng xóm; hôm ít thì đủ cho nồi cá kho của nhà. Trẻ con ven hồ lớn lên quen với tiếng máy thuyền nhỏ lúc tờ mờ sáng và mùi cá kho buổi tối.
Tuy vậy, nghề cá trên hồ không ổn định. Mực nước xuống thấp mùa khô làm thay đổi chỗ cá tập trung, và những năm nước lớn, nước nhỏ ảnh hưởng đến lượng cá bắt được. Nhiều người làm cá kiêm thêm trồng rau, làm thuê, nuôi bò để đủ sống. Thanh niên trong vùng ít người theo nghề lưới, phần lớn chọn làm nông nghiệp hoặc đi làm xa.
Bạn có thể tìm các doanh nghiệp, hợp tác xã có đăng ký kinh doanh trong lĩnh vực thuỷ sản, nông nghiệp trên địa bàn trong danh bạ doanh nghiệp của trang. Phần lớn người làm cá trên hồ là hộ cá thể nên không có trong danh bạ.
Mùa nào cá nhiều, mùa nào cá ít
Người làm lưới ven hồ thường nói cá theo nước. Mùa mưa, nước từ sông Đa Nhim và các suối đổ về làm hồ dâng, mặt nước mở rộng lên những bãi đất ven bờ, cá có thêm chỗ kiếm ăn, sinh sản và tản ra khắp hồ. Lúc này cá lớn nhanh nhưng phân tán, không dễ bắt tập trung.
Sang mùa khô, mực nước hạ dần, lộ ra những bãi bùn và gò đất từng ngập. Cá dồn về những chỗ sâu, lòng sông cũ trong hồ, nên người quen nước biết chỗ đặt lưới có thể bắt được nhiều hơn. Đây cũng là lúc người ta dễ thấy dấu vết của thung lũng xưa trước khi có hồ: lối mòn, nền đất cũ, gốc cây.
Nhịp này chỉ là kinh nghiệm chung; mỗi năm mực nước hồ khác nhau tuỳ lượng mưa và kế hoạch vận hành công trình. Người mua không cần nhớ kỹ, chỉ cần biết rằng có những tuần cá hồ ở chợ nhiều, có những tuần gần như không thấy, và đó là chuyện bình thường của cá đánh bắt chứ không phải cá nuôi công nghiệp.
Nấu nồi canh chua cá kiểu vùng rau
Một cách nấu canh chua đơn giản, dùng chính nguyên liệu có sẵn ở chợ Đơn Dương. Lượng gia vị tuỳ khẩu vị từng nhà:
- Làm sạch cá rô phi hoặc cá trắm, lột màng đen trong bụng, cắt khúc vừa ăn, ướp chút muối, tiêu, hành tím trong ít phút.
- Phi thơm hành, tỏi, cho cà chua chín cắt múi vào xào đến khi cà mềm, ra màu đỏ.
- Đổ nước vào nồi, đun sôi, cho dứa nếu có, thêm me hoặc giấm bỗng để lấy vị chua.
- Thả cá vào khi nước sôi, hớt bọt, nấu lửa vừa đến khi cá chín, không khuấy mạnh làm nát cá.
- Cho thêm bắp cải thái miếng hoặc cải thảo, đậu bắp nếu có; rau vừa chín tới thì nêm nước mắm, chút đường.
- Tắt bếp, thêm rau thơm, ngò gai, ớt tươi; ăn nóng với cơm.
Đặc điểm của nồi canh này so với canh chua miền Tây là dùng nhiều cà chua và rau họ cải sẵn có của vùng, thay vì bạc hà, giá và rau om. Vị chua dịu, nước ngọt từ rau, hợp với tiết trời se lạnh của cao nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Đa Nhim nằm ở đâu?
Hồ Đa Nhim nằm ở vùng Đơn Dương cũ của tỉnh Lâm Đồng, chủ yếu thuộc xã D'Ran mới, gồm thị trấn D'Ran và xã Lạc Xuân cũ, gần quốc lộ 27 trên đường từ Đà Lạt xuống Phan Rang. Đập và hồ ở phía Đơn Dương; nhà máy thuỷ điện nằm dưới chân đèo, phía Khánh Hoà ngày nay.
Cá hồ Đa Nhim có những loại nào?
Thường gặp là các loại cá nước ngọt quen thuộc của hồ chứa như cá rô phi, cá chép, cá trắm, cá mè và cá nhỏ các loại. Thành phần loài thay đổi theo thời gian và theo các đợt thả giống. Không nên mua những loài hoang dã quý hiếm nếu có ai mời bán.
Mua cá hồ Đa Nhim ở đâu?
Cá thường được bán sáng sớm ở ven hồ gần các bến thuyền nhỏ, và ở chợ D'Ran, chợ Thạnh Mỹ. Không có giờ bán cố định; hỏi người địa phương sẽ biết chỗ và thời điểm có cá. Trang không nêu giá vì giá thay đổi theo ngày và theo lượng cá.
Có được câu cá ở hồ Đa Nhim không?
Hồ là công trình thuỷ điện nên có khu vực hạn chế, nhất là gần đập và cửa nhận nước. Câu cá giải trí ở những chỗ người dân vẫn câu thường được chấp nhận, nhưng nên hỏi chính quyền xã D'Ran về quy định hiện hành. Tuyệt đối không dùng xung điện, chất nổ, hoá chất.
Cá hồ có mùi bùn không, khử thế nào?
Một số loại cá sống tầng đáy như cá chép, cá trắm đôi khi có mùi bùn nhẹ. Khi làm cá, lột sạch màng đen trong bụng, rửa với nước muối loãng hoặc nước gừng, ướp với gừng, riềng, sả hay chút rượu trước khi nấu. Nấu canh chua, kho riềng cũng giúp át mùi.
Tắm hồ Đa Nhim có nguy hiểm không?
Có. Đây là hồ thuỷ điện sâu, nước lạnh, đáy dốc không đều, mực nước thay đổi theo vận hành. Không nên tắm ở chỗ không có người địa phương chỉ dẫn và không có người trông. Đi thuyền phải mặc áo phao, không đi khi trời giông gió.