Đi đèo Ngoạn Mục an toàn xoay quanh ba điều: xuống dốc bằng số thấp và phanh động cơ chứ không đạp phanh liên tục, giữ khoảng cách và nhường đường cho xe tải nặng ở các khúc cua tay áo, và tránh đi khi sương mù dày, mưa lớn hay trời đã tối. Đèo nằm trên quốc lộ 27, nối vùng Đơn Dương của Lâm Đồng với vùng Ninh Sơn, Phan Rang của Ninh Thuận cũ, nay là Khánh Hoà.
Bài này dành cho người tự lái ô tô hoặc đi xe máy qua đèo, nhất là người lần đầu đi. Nội dung nói về cách xử lý tình huống thường gặp, không thay cho việc học lái và tuân thủ luật giao thông. Trước mỗi chuyến, nên xem thông báo phân luồng, sửa đường và cảnh báo thời tiết của địa phương.
Đèo Ngoạn Mục khó ở đâu
Đèo Ngoạn Mục là con đường đổ từ mép cao nguyên xuống đồng bằng duyên hải trong một quãng ngắn, nên độ dốc lớn và kéo dài. Đường uốn qua nhiều khúc cua tay áo, có đoạn một bên là vách núi, một bên là vực. Phần lớn mặt đường đã được trải nhựa, có hộ lan ở các đoạn nguy hiểm, nhưng điều kiện có thể thay đổi sau những trận mưa lớn hay khi đang sửa chữa.
Cái khó thứ hai là lưu lượng xe tải. Đây là trục chính đưa rau từ Đơn Dương, Đà Lạt xuống duyên hải và đưa hàng hoá theo chiều ngược lại. Xe tải nặng leo dốc rất chậm, xuống dốc thì cần không gian rộng để vào cua. Xe khách chạy tuyến Đà Lạt – Phan Rang cũng đi nhiều. Người đi xe máy, ô tô con phải chia đường với những phương tiện lớn hơn mình rất nhiều.
Cái khó thứ ba là thời tiết. Phía trên đèo hay có sương mù và mây, nhất là chiều tối mùa mưa; phía dưới nắng nóng, gió khô. Tầm nhìn có thể giảm đột ngột chỉ sau một khúc cua. Gió mạnh ở khu vực đỉnh đèo, có lúc đủ làm xe máy chao đảo. Người đi xe máy nên giữ tay lái chắc, giảm tốc khi ra khỏi chỗ khuất gió, và cẩn thận khi xe tải lớn vượt qua vì luồng gió từ thân xe có thể đẩy xe máy lệch hướng.
Cuối cùng là chính người lái. Nhiều người đi Đà Lạt – Phan Rang trong một ngày dài, đã mệt khi tới đèo. Mệt mỏi làm phản xạ chậm, phán đoán kém ở những khúc cua liên tục. Một lần nghỉ ở Đơn Dương hay ở đỉnh đèo trước khi đổ dốc là cách đơn giản để tránh rủi ro này.
Xuống dốc: đừng để phanh làm hết việc
Lỗi phổ biến và nguy hiểm nhất khi đổ đèo là đạp hoặc bóp phanh liên tục suốt quãng dốc dài. Phanh làm việc bằng ma sát, sinh nhiệt. Phanh liên tục khiến má phanh và đĩa, tang trống nóng lên quá mức, hiệu quả phanh giảm dần, thậm chí mất phanh, đúng lúc xe đang ở đoạn dốc nhất. Hiện tượng này được gọi nôm na là cháy phanh, và là nguyên nhân của nhiều tai nạn trên các con đèo.
Cách đúng là dùng phanh động cơ: về số thấp trước khi vào dốc, để động cơ ghìm tốc độ xe. Với ô tô số sàn, thường dùng số hai hoặc số ba tuỳ độ dốc; với số tự động, chuyển sang chế độ số thấp hoặc chế độ chủ động của xe. Phanh chân chỉ dùng để giảm tốc thêm trước khi vào cua, theo kiểu nhấp nhả, rồi nhả ra để phanh nguội. Quy tắc dễ nhớ: lên dốc số nào, xuống dốc số đó hoặc thấp hơn.
Với xe máy số, nguyên lý tương tự: về số thấp, không về số không, không tắt máy thả trôi. Với xe tay ga, phanh động cơ yếu hơn nhiều, nên phải giữ tốc độ thấp ngay từ đầu dốc, phối hợp phanh trước và sau nhẹ nhàng, nhấp nhả, không bóp giữ một phanh suốt quãng dài. Nếu thấy phanh có mùi khét, tay phanh hay bàn đạp mềm đi, hãy tìm chỗ an toàn dừng lại cho phanh nguội trước khi đi tiếp. Không dội nước lạnh lên phanh đang nóng.
Lên dốc: giữ máy không quá nhiệt
Đi từ duyên hải lên, xe phải leo một quãng dốc dài trong thời tiết nóng. Ô tô cũ, xe chở nặng, xe máy chở hai người cộng hành lý là những xe dễ quá nhiệt. Nên theo dõi đồng hồ nhiệt độ nước làm mát trên ô tô; thấy kim lên cao bất thường thì tắt điều hoà, tìm chỗ rộng tấp vào cho máy nghỉ, không mở nắp két nước khi máy còn nóng.
Giữ số phù hợp khi leo, tránh để xe ì ạch ở số cao rồi chết máy giữa dốc. Với xe số sàn, khởi hành ngang dốc cần thuần thục phanh tay hoặc phối hợp chân côn, chân ga. Người chưa quen nên tập trước ở dốc nhỏ, đừng để lần đầu khởi hành ngang dốc diễn ra trên đèo có xe tải phía sau.
Xe máy leo dốc nên giữ ga đều, không rồ ga mạnh rồi nhả đột ngột. Nếu xe yếu, chở nặng, có thể để người ngồi sau xuống đi bộ một đoạn ngắn ở chỗ an toàn, hoặc chia hành lý gửi xe khác. Đừng cố vượt xe tải đang leo chậm ở khúc cua khuất; chờ đến đoạn thẳng, nhìn rõ phía trước rồi mới vượt.
Chia đường với xe tải và xe khách
Giữ khoảng cách đủ xa. Xe tải che khuất tầm nhìn phía trước, có thể phanh gấp hay dừng đột ngột. Đi sát đuôi xe tải là không thấy gì và không có khoảng trống để xử lý. Lùi lại đủ xa để thấy gương chiếu hậu của tài xế; bạn thấy họ thì họ mới có thể thấy bạn.
Nhường chỗ ở khúc cua. Xe tải dài khi vào cua tay áo cần chiếm cả phần đường bên kia mới quay đầu xe kịp. Gặp xe tải đang vào cua ngược chiều, hãy giảm tốc, nép sát lề phải và chờ họ qua, đừng cố chen vào.
Không đứng ở điểm mù. Ngay cạnh thân xe tải, nhất là phía bên phải và sát phía sau, là những điểm tài xế không nhìn thấy. Đi xe máy, đừng chạy song song cạnh xe tải trên đèo.
Vượt đúng chỗ, đúng lúc. Chỉ vượt ở đoạn thẳng, nhìn thấy rõ phía trước không có xe ngược chiều, không vượt khi có vạch liền. Bật xi nhan, bấm còi báo hiệu khi cần, và vượt dứt khoát chứ không lửng lơ.
Báo hiệu ở cua khuất. Trước những khúc cua khuất tầm nhìn, giảm tốc, đi sát phần đường của mình. Ban ngày có thể bấm còi ngắn báo hiệu; ban đêm dùng đèn chiếu xa – chiếu gần để xe ngược chiều biết có xe đang tới.
Mùa mưa trên đèo: sương mù, đá lăn và sạt lở
Mùa mưa, khoảng từ tháng năm đến tháng mười, là quãng đèo Ngoạn Mục cần cẩn trọng nhất. Mặt đường ướt làm quãng phanh dài ra, lốp bám kém, nhất là trên những vệt dầu nhớt và đất cát trôi xuống từ taluy. Sau mưa lớn, đất đá có thể sạt xuống mặt đường hoặc lăn từ vách núi. Những đoạn đường từng sạt thường có biển cảnh báo; khi đi qua, quan sát cả mặt đường lẫn vách núi phía trên.
Sương mù là mối nguy lớn thứ hai, hay xuất hiện ở phần trên đèo vào chiều tối và sáng sớm. Khi tầm nhìn giảm, bật đèn chiếu gần, đèn sương mù nếu có, giảm tốc độ đến mức có thể dừng kịp trong khoảng nhìn thấy. Không dùng đèn chiếu xa trong sương vì ánh sáng phản lại làm loá mắt. Nếu sương quá dày, tìm chỗ rộng an toàn để dừng hẳn, bật đèn khẩn cấp, chờ sương tan.
Khi có cảnh báo mưa lớn, nguy cơ sạt lở hay thông báo cấm đường, hãy hoãn chuyến. Ở lại thêm một đêm ở Đơn Dương hay dưới chân đèo luôn tốt hơn cố đi trong điều kiện xấu. Thông báo phân luồng thường có trên phương tiện thông tin của tỉnh và cơ quan giao thông; hỏi thêm tài xế, người bán hàng ở hai đầu đèo để biết tình hình thực tế.
Những việc nên làm trước khi vào đèo
Chuẩn bị ở Đơn Dương hoặc dưới chân đèo, trước khi bắt đầu quãng dốc dài:
- Kiểm tra phanh: má phanh còn dày, dầu phanh đủ, phanh ăn đều. Xe máy kiểm tra cả dây phanh, độ rơ tay phanh.
- Kiểm tra lốp: đủ áp suất, gai còn sâu, không phồng rộp. Lốp mòn là rủi ro lớn trên đường ướt.
- Đèn, còi, gạt mưa hoạt động tốt; mang áo mưa, găng tay, kính nếu đi xe máy.
- Đổ đủ nhiên liệu; trên thân đèo không có trạm xăng.
- Nghỉ ngơi đủ, không đi khi buồn ngủ, không uống rượu bia.
- Xếp hành lý chắc chắn, không để vật nặng lỏng lẻo trên xe; xe máy không chở cồng kềnh làm che tầm nhìn hay lệch trọng tâm.
- Lưu sẵn số cứu hộ của hãng bảo hiểm, của người thân; báo cho người ở nhà biết lộ trình và giờ dự kiến tới.
Những việc này mất chừng mười lăm phút nhưng giảm được rất nhiều rủi ro. Nhiều sự cố trên đèo bắt nguồn từ một chiếc xe không được kiểm tra trước khi đi.
Khi xe gặp sự cố trên đèo
Nếu xe hỏng giữa đèo, việc đầu tiên là đưa xe vào sát lề nhất có thể, tốt nhất là ở đoạn thẳng, không dừng ở khúc cua. Bật đèn khẩn cấp ngay. Đặt biển báo hoặc vật cảnh báo cách xe một khoảng đủ xa phía sau để xe khác kịp nhận ra, nhất là khi xe dừng gần chỗ khuất. Mọi người trên xe ra khỏi xe, đứng ở phía trong lề hoặc sau hộ lan, không đứng giữa đường hay ngay sau đuôi xe.
Nếu phanh có dấu hiệu yếu dần khi đang xuống dốc, giữ bình tĩnh, về số thấp hơn để tăng phanh động cơ, dùng phanh tay từ từ nếu cần, và tìm chỗ an toàn để giảm tốc dần, như đoạn lên dốc ngắn hoặc làn thoát hiểm nếu có. Không tắt máy vì sẽ mất trợ lực phanh và trợ lực lái trên nhiều ô tô. Sau khi xe đã dừng an toàn, để phanh nguội hẳn và kiểm tra lại trước khi quyết định đi tiếp hay gọi cứu hộ.
Gọi cứu hộ hoặc nhờ người qua đường báo giúp. Không cố tự sửa những phần nguy hiểm như hệ thống phanh ngay trên đèo. Nếu có người bị thương, gọi cấp cứu và báo cơ quan chức năng, không tự ý di chuyển người bị thương nặng khi không có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Đèo Ngoạn Mục có nguy hiểm không?
Đèo có độ dốc lớn, nhiều cua tay áo và lượng xe tải nặng đáng kể, nên đòi hỏi người lái cẩn thận. Nếu xe được kiểm tra kỹ, người lái biết dùng phanh động cơ khi xuống dốc, giữ khoảng cách với xe tải và tránh đi khi sương mù dày hay mưa lớn, đèo vẫn được rất nhiều người đi hằng ngày.
Xe tay ga có đi được đèo Ngoạn Mục không?
Đi được, nhưng cần thận trọng hơn xe số vì phanh động cơ yếu. Giữ tốc độ thấp từ đầu dốc, phối hợp phanh trước và sau nhẹ nhàng, nhấp nhả, không bóp giữ một phanh suốt quãng dài. Nếu phanh có mùi khét hay mềm đi, dừng ở chỗ an toàn cho phanh nguội.
Đi đèo Ngoạn Mục ban đêm được không?
Được, đèo vẫn có xe chạy ban đêm, nhưng với người chưa quen đường thì nên tránh. Ban đêm tầm nhìn hạn chế, dễ có sương ở phần trên đèo, xe tải chạy nhiều. Nếu buộc phải đi, giảm tốc độ, dùng đèn chiếu gần và chiếu xa đúng lúc, giữ khoảng cách xa hơn ban ngày.
Ô tô số tự động xuống đèo thế nào?
Chuyển sang chế độ số thấp hoặc chế độ chủ động của xe để động cơ ghìm tốc độ. Dùng phanh chân theo kiểu nhấp nhả trước khi vào cua, không đạp giữ liên tục. Cách chuyển số thấp khác nhau tuỳ dòng xe, nên đọc sách hướng dẫn và tập quen trước khi đi đèo.
Mùa nào đi đèo Ngoạn Mục an toàn nhất?
Mùa khô, khoảng từ cuối năm đến tháng tư năm sau, đường khô, ít sương mù và ít nguy cơ sạt lở hơn. Buổi sáng thường có tầm nhìn tốt. Mùa mưa vẫn đi được nhưng cần theo dõi cảnh báo thời tiết, tránh đi ngay sau mưa lớn và tránh chiều tối khi sương xuống.
Làm sao biết đèo có đang bị cấm hay sạt lở không?
Theo dõi thông báo của cơ quan giao thông và chính quyền tỉnh, đài phát thanh, truyền hình địa phương và các nhóm cộng đồng của người đi đường. Hỏi tài xế, người bán hàng ở hai đầu đèo cũng giúp biết tình hình thực tế trong ngày trước khi bắt đầu đổ đèo hay leo đèo.