Muốn tham quan nhà kính hay đồng rau ở Đơn Dương, điều đầu tiên cần biết là gần như mọi mảnh vườn đều là nơi sản xuất của một gia đình hay một doanh nghiệp, không phải điểm du lịch mở cửa tự do. Đứng ngoài đường ngắm thì thoải mái; bước vào vườn, vào nhà kính thì phải xin phép. Nếu được nhận, bạn sẽ thấy tận mắt cách người ta trồng cà chua, ớt ngọt trong nhà màng, cà rốt, bắp cải ngoài đồng, và cảnh thu hoạch từ tờ mờ sáng.
Bài này giải thích vì sao chủ vườn thận trọng với khách, cách xin phép sao cho dễ được nhận, đi giờ nào và mùa nào để thấy nhiều nhất, và nếu đi với trẻ nhỏ thì cần lưu ý gì. Phần kỹ thuật trồng trọt, sâu bệnh, giá rau thuộc chuyên mục rau hoa và nông nghiệp nhà kính của trang.
Biển nhà kính nhìn từ trên cao
Cảnh đầu tiên khiến khách đến Đơn Dương ngạc nhiên là màu trắng của những mái nhà kính, nhà màng phủ kín thung lũng. Từ các đoạn dốc trên đường từ Trạm Hành xuống D'Ran, hay từ những ngọn đồi quanh Lạc Lâm, Ka Đô cũ, bạn nhìn thấy hàng trăm mái nilon nối nhau, lấp loá dưới nắng, xen giữa là những ô ruộng rau xanh thẫm và đường đất đỏ.
Ngắm cảnh này không cần xin phép ai, chỉ cần tìm chỗ dừng xe an toàn. Sáng sớm, sương nằm trên mái nhà kính tạo thành một lớp trắng mờ; giữa trưa, mái phản chiếu ánh nắng gắt; chiều muộn, nắng xiên làm nổi rõ từng dãy nhà. Đây là một trong những khung cảnh nông nghiệp đặc trưng nhất của Lâm Đồng, khác hẳn với cảnh rừng thông, đồi hoa ở Đà Lạt.
Nhìn kỹ hơn, bạn sẽ phân biệt được nhà kính cao, khung chắc, có hệ thống tưới và che chắn bên trong với những nhà màng thấp đơn giản hơn, và những ô ruộng trồng ngoài trời. Mỗi kiểu ứng với một loại cây và một mức đầu tư khác nhau. Câu chuyện vì sao vùng này phủ nhà kính được kể kỹ trong chuyên mục rau hoa.
Vì sao không được tự ý vào vườn, vào nhà kính
Mầm bệnh theo giày dép. Đất bám dưới giày, lá cây dính trên quần áo có thể mang theo nấm bệnh, tuyến trùng, sâu hại từ vườn này sang vườn khác. Với một nhà kính đang trồng cây giá trị cao, một lần mang bệnh vào có thể làm hỏng cả vụ. Nhiều vườn yêu cầu nhúng giày qua khay khử trùng, thay dép hoặc đeo bao chân trước khi vào.
Thuốc bảo vệ thực vật và thời gian cách ly. Rau có thể vừa được phun thuốc. Người ngoài không biết luống nào đang trong thời gian cách ly, chạm tay vào lá rồi đưa lên miệng, hay hái thử ăn tươi, là rủi ro thật. Chủ vườn biết rõ điều này hơn ai hết.
Cây non dễ gãy, luống dễ hỏng. Lối đi giữa các luống rất hẹp. Một bước chân lỡ có thể giẫm nát cây con, làm sập luống, đứt ống tưới nhỏ giọt. Khách không quen thường gây thiệt hại mà không biết.
Đó là tài sản và nơi làm việc. Nhà kính, hệ thống tưới, giống cây, phân bón là khoản đầu tư lớn của gia đình. Người làm đang làm việc, nhiều khi đang chạy theo giờ thu hoạch, không có thời gian tiếp người lạ. Hiểu điều đó, bạn sẽ thấy việc xin phép là đương nhiên.
Cách xin phép để dễ được nhận
Không phải vườn nào cũng nhận khách, nhưng nhiều chủ vườn vẫn vui vẻ cho xem nếu được hỏi đúng cách:
- Hỏi qua người quen trong vùng: người giới thiệu giúp chủ vườn yên tâm, biết bạn là ai, đến để làm gì.
- Tìm các trang trại, hợp tác xã có đón khách tham quan theo hẹn; một số nơi đã làm mô hình kết hợp sản xuất và tham quan.
- Nếu gặp chủ vườn đang ở ngoài đồng, chào hỏi, nói rõ mình muốn xem gì, bao lâu, có mang theo trẻ con không.
- Đề nghị mua rau của chính vườn đó, hoặc gửi một khoản công cho người dẫn; đó là cách cảm ơn tự nhiên.
- Chấp nhận lời từ chối. Lúc đang thu hoạch gấp, đang phun thuốc, chủ vườn có quyền nói không.
- Tuân thủ mọi yêu cầu khi vào: thay giày, đi đúng lối, không chạm cây, không hái.
Đi theo nhóm đông, có trẻ em, hoặc muốn quay phim, chụp ảnh để đăng tải, nên hẹn trước với chủ vườn từ vài ngày. Những vườn đã quen tiếp khách thường có sẵn người hướng dẫn và lối đi riêng cho khách.
Xem được gì ở từng kiểu vườn
Mỗi kiểu canh tác cho một trải nghiệm khác nhau. Bảng dưới gom những gì khách thường thấy được; loại cây trồng cụ thể tuỳ từng vườn và từng vụ.
| Kiểu vườn | Thường trồng | Xem được gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhà kính, nhà màng cao | Cà chua, ớt ngọt, dưa leo, một số loại hoa và cây giống | Cây leo giàn, hệ thống tưới nhỏ giọt, cách điều chỉnh che chắn | Thường yêu cầu khử trùng giày, không chạm cây |
| Đồng rau ngoài trời | Cà rốt, bắp cải, cải thảo, súp lơ, củ cải, khoai tây | Luống rau trải dài, cảnh thu hoạch, bó rau, chất lên xe | Đi đúng bờ, không giẫm luống |
| Vườn ươm cây giống | Cây con các loại rau, hoa | Khay ươm, nhà ươm có che lưới, cách chăm cây con | Rất nhạy với mầm bệnh, nhiều nơi không cho vào |
| Điểm thu mua, sơ chế | Rau củ từ nhiều vườn | Rửa cà rốt, phân loại, đóng thùng, xếp xe | Khu vực làm việc nhiều nước, xe ra vào; đứng ở chỗ được chỉ |
Cảnh rửa cà rốt ở Đơn Dương là cảnh nhiều người muốn xem nhất: củ cà rốt nhổ lên được đưa vào máy hoặc bể rửa, đất trôi đi để lộ màu cam sáng, rồi được phân loại, đóng bao. Điểm sơ chế làm việc rất sớm và bận rộn, nên đứng xa, không cản lối.
Đi giờ nào, mùa nào
Ở vùng rau, buổi sáng sớm là lúc sôi động nhất. Người làm ra đồng từ tờ mờ sáng để thu hoạch khi trời còn mát, rau giữ được độ tươi. Xe thu mua chạy vòng các thôn, điểm sơ chế làm việc hết công suất để kịp chuyến xe đi chợ đầu mối. Đến khoảng giữa trưa, đồng vắng dần, người nghỉ trưa tránh nắng. Chiều muộn có thêm một đợt làm việc nhẹ hơn.
Vì vậy nếu muốn thấy cảnh thu hoạch, nên ngủ lại ở Thạnh Mỹ hoặc D'Ran để sáng hôm sau dậy sớm. Đi từ Đà Lạt xuống lúc giữa buổi thường chỉ thấy đồng ruộng yên ắng.
Về mùa, Đơn Dương trồng rau gần như quanh năm, nhưng mùa khô thường là lúc nhiều loại rau ôn đới phát triển tốt và thu hoạch nhiều. Những tuần trước Tết thường rất bận vì rau đi các chợ khắp nơi, người làm không có nhiều thời gian tiếp khách. Mùa mưa thì ruộng lầy, nhiều vườn hạn chế người vào để tránh lây bệnh. Hỏi chủ vườn thời điểm thuận tiện là cách chắc nhất.
Chỉ đứng ngoài vẫn thấy được nhiều
Không xin được phép vào vườn cũng không sao; vùng rau Đơn Dương có rất nhiều thứ để xem từ đường công cộng. Các đoạn dốc trên đường từ Trạm Hành xuống D'Ran cho góc nhìn bao quát thung lũng. Đường liên xã đi Lạc Lâm, Ka Đô cũ chạy giữa các cánh đồng, hai bên là luống rau, nhà kính, kho vật tư và điểm thu mua. Đi chậm bằng xe máy, bạn thấy được gần như trọn một ngày làm việc của vùng rau.
Những thứ dễ quan sát từ ngoài: người làm cúi trên luống rau, xe máy chở những bao cà rốt chất cao, xe tải đậu chờ chất hàng, hệ thống phun sương tưới trên ruộng ngoài trời, những bồn nước và ao chứa cạnh nhà kính. Mỗi chi tiết là một phần của câu chuyện sản xuất mà khách thành phố ít có dịp thấy.
Khi dừng xe, chọn chỗ lề rộng, không đậu trước cổng nhà, cổng kho hay đầu đường đất vào ruộng. Không đứng giữa đường để chụp ảnh, vì xe tải và xe máy chở hàng đi rất nhanh trên những đoạn đường quen. Nếu chủ vườn ra hỏi, cứ vui vẻ nói mình đang ngắm cảnh; nhiều cuộc trò chuyện thú vị bắt đầu như thế, đôi khi kết thúc bằng một lời mời vào xem.
Đi với trẻ nhỏ: biến chuyến đi thành bài học
Với trẻ em ở thành phố, được thấy củ cà rốt nhổ lên từ đất, bắp cải cuộn trên luống hay chùm cà chua treo trên giàn là trải nghiệm khó quên. Trước khi đi, có thể cho trẻ xem tranh ảnh về các loại rau, để khi tới nơi chúng tự nhận ra và đặt câu hỏi. Hỏi chủ vườn những câu đơn giản: cây này trồng bao lâu thì thu hoạch, tưới thế nào, vì sao phải che nhà kính.
An toàn là điều cần nhắc kỹ. Không cho trẻ hái rau ăn sống ngay tại vườn, không cho trẻ chạm vào bình phun, can hoá chất, bao phân. Rửa tay kỹ sau khi đi vườn, trước khi ăn uống. Giữ trẻ tránh xa máy móc ở điểm sơ chế, bể nước và đường có xe tải ra vào.
Mua vài bó rau, vài củ cà rốt của chính vườn vừa thăm, về nhà cùng trẻ nấu một món là cách khép lại chuyến đi trọn vẹn. Trẻ sẽ nhớ rằng bó rau trên mâm cơm có một chặng đường dài từ thung lũng xa xôi, qua bao nhiêu bàn tay mới đến được bếp nhà mình.
Những câu nên hỏi khi được vào vườn
Cây này trồng bao lâu thì thu hoạch? Câu hỏi đơn giản mà mở ra nhiều chuyện: vòng đời của từng loại rau, vì sao có loại thu một lần, có loại hái nhiều lứa, và người trồng phải tính lịch xuống giống ra sao để có hàng đều.
Vì sao loại này phải trồng trong nhà kính? Chủ vườn sẽ giải thích chuyện che mưa, giảm sâu bệnh, giữ chất lượng quả, và cả chuyện chi phí. Bạn sẽ hiểu vì sao cùng một thung lũng mà có ô trồng ngoài trời, có ô phủ kín mái.
Nước tưới lấy từ đâu? Ở Đơn Dương, nước là chuyện sống còn, nhất là mùa khô. Câu trả lời có thể là hồ, suối, giếng hay ao chứa, và kèm theo đó là những cách người ta xoay xở khi thiếu nước.
Rau ở đây đi đâu sau khi hái? Câu này cho bạn thấy chuỗi đường đi của bó rau: thương lái, điểm sơ chế, chợ đầu mối, siêu thị, bếp ăn. Chủ vườn hiểu rõ chuỗi này hơn ai hết, nhưng đừng hỏi giá bán hay thu nhập; đó là chuyện riêng của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Có vườn rau nào ở Đơn Dương mở cửa cho khách tham quan không?
Có một số trang trại, hợp tác xã nhận khách theo hẹn, nhưng danh sách thay đổi theo thời gian. Phần lớn vườn là nơi sản xuất của gia đình, không mở cửa tự do. Cách chắc nhất là hỏi qua người quen trong vùng hoặc hỏi trực tiếp chủ vườn khi gặp.
Vào nhà kính có phải trả tiền không?
Tuỳ từng nơi. Nơi có dịch vụ đón khách có thể thu phí hoặc bán kèm sản phẩm. Với vườn gia đình, nhiều chủ vườn cho xem miễn phí nếu được hỏi lịch sự; mua rau của vườn hoặc gửi chút tiền công cho người dẫn là cách cảm ơn phù hợp.
Có được tự hái rau mang về không?
Chỉ khi chủ vườn đồng ý và chỉ hái đúng chỗ được chỉ. Rau có thể đang trong thời gian cách ly sau khi phun thuốc, cây non dễ hỏng. Thông thường chủ vườn sẽ tự hái hoặc chỉ luống đã đến lứa thu hoạch cho khách.
Đơn Dương trồng nhiều nhà kính nhất ở đâu?
Nhà kính, nhà màng có ở khắp vùng, dày đặc ở các thung lũng phía nam và tây nam như vùng Lạc Lâm, Ka Đô cũ, nay thuộc xã Ka Đô. Nhìn từ các ngọn đồi hay đoạn dốc từ Trạm Hành xuống, bạn sẽ thấy cả một biển mái trắng.
Đi xem thu hoạch cà rốt vào lúc nào?
Thu hoạch thường làm từ sáng sớm khi trời còn mát. Điểm rửa và sơ chế cà rốt hoạt động mạnh nhất vào buổi sáng để kịp chuyến xe. Muốn xem, nên ngủ lại trong vùng và có người quen dẫn tới điểm sơ chế, đứng ở chỗ không cản lối làm việc.
Chụp ảnh nhà kính từ ngoài đường có cần xin phép không?
Chụp cảnh chung từ đường công cộng thì không cần. Nếu bạn muốn chụp cận người đang làm, chụp bên trong nhà kính hay dùng thiết bị bay trên vườn của người khác, nên hỏi chủ vườn trước. Đứng ở lề an toàn, không chắn lối xe tải chở rau.