Muốn rau củ mua ở Đơn Dương về tới nhà vẫn tươi, cần làm đúng bốn việc: chọn loại chịu được đường xa, để rau khô ráo nhưng không mất nước, đóng thùng thoáng chứ không bọc kín, và tránh nhiệt độ cao suốt chuyến đi. Rau ăn củ và bắp cải dễ mang nhất; rau lá non, xà lách, súp lơ khó nhất.
Bài này viết cho người đi đường qua quốc lộ 27, người về quê sau đợt làm mùa vụ, người có người thân ở Đơn Dương gửi rau xuống thành phố. Nguyên lý dựa trên cách rau "thở" sau khi cắt: rau vẫn sống, vẫn hô hấp, toả nhiệt và mất nước. Hiểu điều đó, bạn sẽ biết vì sao túi nilon kín và cốp xe nóng là hai kẻ thù lớn nhất của bó rau.
Vì sao rau hỏng nhanh sau khi rời ruộng
Rau sau khi cắt khỏi cây vẫn là một mô sống. Nó tiếp tục hô hấp, đốt đường dự trữ để tạo năng lượng, toả ra nhiệt và hơi nước. Nhiệt độ càng cao, hô hấp càng nhanh, rau càng nhanh mất ngọt, héo và vàng. Người làm hàng chuyên nghiệp ở các vựa Đơn Dương vì thế cố gắng làm mát rau sớm sau khi cắt và chở bằng xe lạnh với hàng cao cấp.
Thứ hai là mất nước. Rau lá có diện tích bề mặt lớn, mất nước rất nhanh khi gặp gió và không khí khô. Mất một phần nước là lá đã mềm, mất nhiều hơn thì héo không hồi lại được. Rau ăn củ có vỏ dày hơn nên giữ nước tốt hơn nhiều.
Thứ ba là ngưng tụ hơi nước và vi sinh vật. Khi rau đặt trong túi kín ở chỗ nóng, hơi nước rau thở ra đọng lại trên bề mặt. Lá ướt cộng với nóng là điều kiện để vi khuẩn, nấm gây thối nhũn phát triển, và chỉ sau vài giờ, phần rau dưới đáy túi đã nhớt và bốc mùi. Đây là lý do rau mua buổi sáng, để cả ngày trong cốp xe nóng, đến tối đã hỏng một phần.
Loại nào dễ mang, loại nào khó
Bảng xếp các loại rau thường mua ở Đơn Dương theo mức độ chịu được đường xa, khi không có xe lạnh. Thời gian chỉ là mức tương đối:
| Mức độ | Ví dụ | Cách xử lý chính |
|---|---|---|
| Rất dễ | cà rốt, khoai tây, củ dền, hành tây, củ cải trắng | để nguyên, không rửa nếu chưa rửa, thùng thoáng |
| Dễ | bắp cải, cải thảo, su hào | giữ lá ngoài, xếp đứng, tránh đè nặng |
| Trung bình | cà chua ương, ớt ngọt, dưa leo, đậu | bọc giấy từng quả hay lót giấy, không xếp chồng dày |
| Khó | súp lơ, bông cải xanh, đậu Hà Lan | giữ mát, gói giấy, ăn trong vài ngày |
| Rất khó | xà lách, cải ngọt, rau thơm, dâu tây | chỉ mang khi về trong ngày và có thùng lạnh |
Một mẹo chung: nếu chỉ có thể mua một ít mà đi đường dài, hãy ưu tiên những thứ ở hai hàng đầu. Rau lá mua ở chợ gần nhà sẽ ngon hơn rau lá mua ở Đơn Dương mà phải đi tám tiếng trong cốp xe.
Khoai tây có một lưu ý riêng: củ để ra ánh sáng lâu sẽ xanh vỏ, phần xanh và mầm có chất solanin không tốt cho sức khoẻ. Khi mang đi, để khoai trong túi tối màu hoặc ở đáy thùng; về nhà để nơi tối, gọt bỏ phần xanh và mầm trước khi nấu.
Đóng thùng rau đúng cách
Dù mua ở chợ, sạp ven đường hay vựa, cách đóng thùng sau đây áp dụng được cho hầu hết các loại:
- Chọn thùng giấy cứng hoặc thùng xốp, khoét vài lỗ nhỏ ở hai bên để thoáng khí. Không dùng túi nilon buộc kín làm lớp ngoài cùng.
- Nếu rau ướt do vừa rửa hay vừa mưa, để ráo bớt nước trên mặt trước khi đóng; rau khô ráo giữ lâu hơn rau ướt.
- Lót một lớp giấy báo cũ hoặc giấy thấm ở đáy và giữa các lớp để hút ẩm thừa.
- Xếp thứ nặng, cứng ở dưới (củ, bắp cải), thứ nhẹ, mềm ở trên (cà chua, súp lơ, rau lá).
- Không nhồi quá chặt; rau bị ép sẽ dập, thâm và nóng lên nhanh hơn.
- Với rau lá, bọc nhẹ bằng giấy hoặc khăn ẩm hơi vắt khô rồi mới cho vào túi thủng lỗ, đặt trên cùng.
- Dán băng keo vừa đủ để thùng không bung, vẫn để hở các lỗ thoáng.
Ở nhiều sạp và vựa trong vùng, người bán quen đóng thùng cho khách đi xa. Bạn có thể nhờ họ, và nói rõ mình đi bao lâu, bằng phương tiện gì để họ chọn rau và cách đóng phù hợp.
Tách riêng những thứ không nên để chung
Cà chua, chuối, bơ, táo với rau lá. Những loại quả này toả khí ethylene khi chín, làm rau lá vàng nhanh, bắp cải và súp lơ mau úa. Để chúng ở túi riêng, ngăn riêng trong thùng.
Hành tây với khoai tây. Hai thứ này đặt sát nhau dễ làm nhau hỏng nhanh hơn vì độ ẩm và khí toả ra. Chia hai túi lưới riêng.
Rau ướt với rau khô. Rau vừa rửa đặt cạnh củ khô sẽ làm củ hút ẩm, dễ mốc. Nên để rau ướt ráo hẳn hoặc tách riêng.
Thịt, cá, sữa với rau. Nếu mua cả thịt cá ở chợ, phải để trong thùng lạnh riêng có đá, tránh nước rỉ ra dính vào rau ăn sống.
Củ còn dính đất với rau ăn sống. Khoai tây, củ dền còn đất nên để túi lưới riêng ở đáy thùng. Đất khô rơi xuống rau lá, xà lách vừa bẩn vừa mang theo vi sinh vật từ ruộng, khiến rau ăn sống phải rửa kỹ hơn và dễ dập khi rửa.
Theo từng kiểu đi: xe máy, ô tô riêng, xe khách
Đi xe máy: quãng từ Đơn Dương về Đà Lạt hay xuống Phan Rang không quá dài, nhưng nắng và gió trên xe làm rau mất nước nhanh. Đặt thùng ở giá sau, có tấm che nắng hoặc bọc áo mưa phía trên nhưng chừa khe hở hai bên. Đi đèo Ngoạn Mục bằng xe máy chở nặng phía sau rất nguy hiểm vì xe dễ mất cân bằng ở khúc cua và dốc; chỉ chở lượng vừa phải, buộc chắc.
Đi ô tô riêng: đây là cách mang được nhiều nhất. Để thùng rau trong khoang hành khách có điều hoà thay vì cốp sau nóng, nhất là khi đi về TP.HCM mất nhiều giờ. Khi dừng nghỉ dọc đường, đừng để xe đóng kín dưới nắng lâu với rau bên trong. Nếu mang cả sữa, thịt thì dùng thùng giữ lạnh riêng.
Đi xe khách hoặc gửi xe: hỏi nhà xe trước có nhận thùng rau không, để khoang nào. Khoang hành lý dưới gầm xe ban ngày có thể rất nóng, nên ưu tiên rau ăn củ và bắp cải, đóng thùng thoáng, ghi tên và số điện thoại người nhận theo hướng dẫn nhà xe. Khi gửi rau cho người thân, báo người nhận giờ xe đến để lấy ngay, không để thùng nằm ở bến cả buổi.
Về đến nhà: sắp xếp lại trong vòng một giờ
Việc đầu tiên khi về là mở thùng, nhặt ra những lá, quả bị dập, thối để chúng không lây sang phần còn lại. Rau lá héo nhẹ có thể ngâm nhanh vào nước mát vài phút cho tươi lại rồi để ráo, cho vào hộp hoặc túi có lỗ trong ngăn mát. Củ như cà rốt nên cắt bỏ phần lá nếu còn, vì lá hút nước từ củ làm củ mềm nhanh.
Khoai tây, hành tây, hành tím, tỏi không nên để tủ lạnh; để nơi khô, thoáng, tối. Bắp cải, cải thảo để ngăn mát, giữ nguyên lá ngoài, khi dùng thì bóc từ ngoài vào. Cà chua còn ương để ngoài nhiệt độ phòng cho chín đều rồi mới cho vào tủ nếu chưa ăn kịp. Súp lơ, bông cải xanh nên ăn trước vì nhanh ngả vàng.
Nếu ngăn mát nhà bạn nhỏ, hãy ưu tiên chỗ cho rau lá, súp lơ và bắp cải; củ cà rốt có thể để ngăn rau củ hoặc nơi mát trong bếp vài ngày đầu. Đừng nhét đầy tủ đến mức không khí lạnh không lưu thông được, vì như vậy phần rau ở giữa sẽ không được làm mát đều và hỏng trước. Một hộp nhựa có lót khăn giấy ở đáy là cách đơn giản để giữ rau lá khô mặt và tươi thêm vài ngày.
Một thùng rau Đơn Dương nếu xử lý đúng có thể ăn dần được một đến hai tuần với phần củ và bắp cải, vài ngày với phần rau lá và súp lơ. Lên thực đơn sơ bộ: ăn rau lá, súp lơ trước; bắp cải, cà chua sau; củ để cuối cùng. Như thế bạn sẽ không phải bỏ đi phần rau đã mang về rất vất vả.
Rau làm quà: chọn sao cho người nhận vui
Hỏi người nhận ăn được bao nhiêu. Một gia đình ba, bốn người ở thành phố khó ăn hết một thùng bắp cải trước khi hỏng. Một túi hỗn hợp nhiều loại, mỗi loại một ít, thường được quý hơn một thùng lớn chỉ một loại.
Chọn thứ khó mua tươi ở nơi người nhận. Ở thành phố, cà rốt, khoai tây có ở mọi chợ; súp lơ, cải thảo, cà chua nhà kính tươi từ vùng trồng thì khác biệt rõ hơn, miễn là bạn về kịp.
Ghi chú cách dùng. Một mẩu giấy nhỏ ghi loại nào ăn trước, loại nào để được lâu giúp người nhận không bỏ phí. Điều này đặc biệt cần với người già hay người ít nấu ăn.
Đừng gửi kèm hàng dễ hỏng mà người nhận không chờ sẵn. Sữa, sữa chua, rau lá chỉ nên gửi khi người nhận lấy ngay khi xe tới.
Kèm lời cảm ơn người trồng. Nhiều người mang rau Đơn Dương về kể lại chuyện ruộng, chuyện chợ. Món quà có câu chuyện của nơi làm ra nó luôn được nhớ lâu hơn.
Những sai lầm hay gặp khi mang rau về
Những lỗi dưới đây gặp rất thường, nhất là với người lần đầu mua rau ở vùng trồng:
- Mua rau từ sáng sớm rồi đi chơi cả ngày, rau nằm trong cốp xe nóng đến tối mới về.
- Buộc kín miệng túi nilon cho "khỏi héo", kết quả rau đọng nước và nhũn ở đáy túi.
- Xếp cà chua chín ở đáy thùng, bắp cải nặng đè lên trên.
- Rửa rau cho sạch trước khi đóng thùng, không để ráo.
- Mua quá nhiều xà lách, rau thơm vì thấy tươi và rẻ, về nhà ăn không kịp.
- Để thùng rau chung với thịt cá không có đá lạnh riêng.
- Chở thùng quá to, quá nặng trên xe máy qua đèo.
Hầu hết những lỗi này đều xuất phát từ việc quên rằng rau vẫn đang sống và thở. Giữ rau mát, thoáng, khô mặt, không đè nặng là đủ để phần lớn rau Đơn Dương về tới nhà trong trạng thái tốt.
Câu hỏi thường gặp
Rau Đơn Dương mang về TP.HCM giữ được bao lâu?
Tuỳ loại và cách giữ. Cà rốt, khoai tây, củ dền có thể giữ một đến hai tuần hoặc hơn nếu bảo quản đúng. Bắp cải giữ được khoảng một tuần trong ngăn mát. Súp lơ và rau lá chỉ nên ăn trong vài ngày. Rau đóng thùng kín để cốp nóng có thể hỏng ngay trong ngày.
Có nên rửa rau trước khi mang đi xa không?
Không nên rửa nếu không cần. Rau ướt trong thùng kín dễ thối nhũn. Nếu rau đã được rửa tại vựa hoặc dính mưa, để ráo hẳn trước khi đóng thùng. Khi về nhà, rửa ngay trước lúc chế biến là đủ. Riêng cà rốt thường được rửa sạch đất tại vùng trồng, khi đó cần để khô mặt củ.
Dùng thùng xốp hay thùng giấy tốt hơn?
Thùng xốp giữ nhiệt tốt, hợp khi có đá lạnh hoặc mang cả sữa, thịt. Thùng giấy thoáng hơn, hợp với rau củ đi đường không có đá. Dù dùng loại nào cũng nên khoét lỗ thoáng cho rau thở và lót giấy hút ẩm. Không nên dùng túi nilon kín làm lớp bọc ngoài cùng.
Có thể gửi rau từ Đơn Dương qua dịch vụ chuyển phát không?
Có thể, nhưng rau là hàng dễ hỏng nên cần chọn dịch vụ giao nhanh và hỏi rõ quy định về nông sản tươi. Gửi xe khách thường nhanh hơn với tuyến đi TP.HCM hay duyên hải. Nên gửi rau ăn củ, bắp cải và báo người nhận lấy hàng ngay khi tới.
Vì sao rau mua về để chung với trái cây lại mau vàng?
Nhiều loại trái cây như chuối, táo, bơ, cà chua chín toả khí ethylene, chất thúc quá trình chín và lão hoá. Rau lá, bắp cải, súp lơ nhạy với khí này nên mau vàng, úa khi đặt cạnh. Để trái cây và rau ở ngăn hoặc túi riêng sẽ giữ rau lâu hơn.
Mua rau ở sạp ven quốc lộ 27 cần để ý gì?
Nhìn kỹ phần rau ở đáy túi, không chỉ lớp trên. Hỏi rau cắt khi nào, có phải rau trong vùng không. Mua lượng vừa đủ ăn, và nếu đường còn xa thì nhờ người bán đóng thùng thoáng. Dừng xe đúng chỗ an toàn, không dừng giữa khúc cua hay sườn dốc.