Nước hồ Đa Nhim phần lớn được dẫn xuyên núi xuống nhà máy thuỷ điện ở chân đèo Ngoạn Mục, sau đó chảy về vùng đồng bằng phía đông để tưới. Người trồng rau ở Đơn Dương lấy nước chủ yếu từ sông suối, ao hồ nhỏ, giếng và hồ chứa thuỷ lợi trong vùng, chỉ một phần nhỏ ven hồ là gắn trực tiếp với mặt nước Đa Nhim.
Mực nước hồ lên xuống rõ rệt theo mùa: dâng cao trong và cuối mùa mưa, rút dần qua mùa khô. Khi rút, ven bờ lộ ra những bãi đất bán ngập; khi dâng nhanh trong những đợt mưa lớn, hồ có thể phải xả lũ. Cả hai đầu của chu kỳ đều có chuyện người dân ven hồ cần biết.
Bài này giải thích nước hồ được dùng vào những việc gì, vì sao mực nước thay đổi, và những nguyên tắc chung khi sống, canh tác hay đi lại quanh hồ.
Một hồ, nhiều người dùng
Mục đích chính khi xây hồ Đa Nhim là phát điện. Nhưng vì nước sau nhà máy chảy về phía đông, hồ đồng thời trở thành nguồn nước quý cho vùng đồng bằng khô hạn ở dưới, nơi lượng mưa thuộc loại thấp nhất nước. Nhiều cánh đồng lúa, vườn nho, vườn táo quanh Phan Rang trông vào dòng nước này trong những tháng nắng.
Trên cao nguyên, quanh mặt hồ có các thôn của xã D'Ran, nơi người dân trồng rau, nuôi bò, có hộ đánh bắt cá nhỏ lẻ. Ngoài ra hồ là cảnh quan cho du lịch ven đường. Mỗi nhóm có nhu cầu khác nhau về mực nước: thuỷ điện muốn tích đầy để có nước chạy máy suốt mùa khô, vùng hạ du muốn có nước đều, người ven hồ muốn mặt nước ổn định để không mất đất, không ngập vườn.
Việc cân đối giữa các nhu cầu đó không do một hộ dân hay một xã quyết định. Nó nằm trong quy trình vận hành hồ chứa do cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Người dân không cần thuộc quy trình, nhưng nên biết nó tồn tại để hiểu vì sao mực nước có lúc lên xuống không theo ý mình.
Chu kỳ mực nước trong năm (mô tả chung)
Khí hậu Đơn Dương có mùa mưa và mùa khô rõ rệt, nên mặt hồ cũng có nhịp của nó. Bảng dưới mô tả xu hướng chung, không phải số đo từng năm; năm mưa nhiều hay ít sẽ khác nhau.
| Giai đoạn | Mực nước hồ | Điều người ven hồ để ý |
|---|---|---|
| Đầu mùa mưa | Bắt đầu nhận nước, dâng chậm | Thu dọn vật dụng, máy bơm ở bãi ven bờ trước khi nước lên |
| Giữa và cuối mùa mưa | Dâng cao, có thể gần mức tích đầy | Theo dõi thông báo xả lũ; không neo thuyền, không câu cá chỗ nước chảy mạnh |
| Đầu mùa khô | Cao, bắt đầu giảm dần do phát điện | Thời điểm mặt hồ đẹp nhất, khách dừng ngắm nhiều |
| Cuối mùa khô | Thấp, lộ bãi bán ngập rộng | Không tự ý rào chiếm, xây dựng trên phần đất lòng hồ lộ ra |
Năm hạn nặng, mặt hồ có thể xuống thấp hơn hẳn bình thường; năm mưa dồn dập, nước dâng nhanh trong thời gian ngắn. Không nên dựa vào kinh nghiệm một năm để đoán năm sau.
Người trồng rau ở Đơn Dương lấy nước từ đâu
Nhiều người ở xa nghĩ vùng rau Đơn Dương tưới bằng nước hồ Đa Nhim. Thực tế bức tranh đa dạng hơn. Phần lớn vườn rau lấy nước từ sông Đa Nhim và các suối nhánh chảy qua thung lũng, từ ao đào trong vườn, giếng khoan, giếng đào và các hồ chứa thuỷ lợi nhỏ của địa phương. Hệ thống tưới phun mưa, tưới nhỏ giọt bơm từ những nguồn đó.
Các hộ ven hồ Đa Nhim có thể bơm nước trực tiếp từ hồ cho vườn mình, nhưng việc lấy nước quy mô lớn, đặt trạm bơm cố định, đào kênh dẫn đều phải theo quy định về tài nguyên nước và bảo vệ hồ chứa. Trước khi đầu tư hệ thống bơm lớn, nên hỏi cán bộ xã về thủ tục cần có.
Mùa khô là lúc nước tưới căng nhất. Suối nhỏ cạn dần, giếng hạ mực, ao vơi. Đây cũng là lúc người trồng rau tính chuyện chọn cây ít nước, chuyển sang tưới nhỏ giọt, phủ màng giữ ẩm. Chuyện kỹ thuật tiết kiệm nước được bàn trong mục rau hoa; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng nước là chi phí và rủi ro thật của nghề rau, không phải thứ có sẵn vô hạn.
Đất bán ngập: lộ ra mùa khô nhưng không phải đất tự do
Đất lòng hồ thuộc phạm vi công trình. Phần đất nằm dưới mực nước dâng bình thường của hồ thuộc lòng hồ chứa. Khi nước rút, nó lộ ra nhưng không vì vậy mà thành đất ai chiếm trước được trồng trước.
Canh tác tạm phải theo quy định. Ở một số nơi, chính quyền và đơn vị quản lý có thể cho phép trồng cây ngắn ngày trên đất bán ngập theo những điều kiện cụ thể. Muốn làm thì hỏi xã và đơn vị quản lý, đừng làm theo lời truyền miệng.
Không xây dựng, không đổ đất lấn hồ. Dựng lều, chòi, đổ đất san nền trên đất lòng hồ ảnh hưởng tới dung tích hồ và an toàn công trình, dễ bị xử lý và buộc tháo dỡ.
Rủi ro mất trắng khi nước lên. Cây trồng trên bãi bán ngập có thể bị ngập trước khi kịp thu hoạch nếu mưa đến sớm. Đây là rủi ro người canh tác tự chịu.
Thuốc, phân bón trôi xuống hồ. Phân bón và thuốc bảo vệ thực vật dùng sát mép nước dễ trôi thẳng vào nguồn nước nhiều nơi dùng chung. Càng gần mặt hồ càng nên dè dặt.
Khi hồ xả lũ: những nguyên tắc an toàn
Hồ chứa có tràn xả lũ để giải phóng nước khi mực nước lên quá ngưỡng an toàn, thường trong những đợt mưa lớn kéo dài. Khi xả, lưu lượng ở sông phía hạ du trên cao nguyên tăng lên, nước chảy xiết hơn, mực nước dâng ở những đoạn sông thấp.
Đơn vị vận hành phải thông báo trước theo quy định cho chính quyền và người dân vùng hạ du. Người dân nên theo dõi loa xã, nhóm tin nhắn thôn, thông báo của Ủy ban nhân dân xã. Khi có thông báo xả lũ, không xuống sông bắt cá, không lội qua ngầm tràn, không để trẻ em chơi gần bờ, đưa máy bơm và vật nuôi lên chỗ cao.
Trên các con đường ven sông, ngầm tràn qua suối là chỗ nguy hiểm nhất mỗi mùa mưa. Nước nhìn không sâu nhưng chảy mạnh có thể cuốn xe máy. Nguyên tắc chung là nước ngập mặt ngầm thì chờ, không cố vượt. Kinh nghiệm này đúng với mọi vùng cao, không riêng Đơn Dương.
Đánh bắt cá và đi thuyền trên hồ
Trên hồ có người đánh bắt cá nhỏ lẻ bằng lưới, câu. Đây là sinh kế phụ của một số hộ ven hồ chứ không phải ngành lớn. Việc nuôi cá lồng, khai thác thuỷ sản quy mô hơn phải được phép và tuân theo quy định quản lý hồ chứa, không được đặt lồng bè chắn cửa lấy nước hay gần khu vực đập.
Người đi thuyền trên hồ cần áo phao, không đi khi trời giông gió, tránh xa khu vực cửa lấy nước và tràn xả lũ. Mặt hồ cao nguyên có thể nổi gió bất chợt vào buổi chiều. Khách du lịch muốn chèo thuyền nên đi cùng người địa phương quen hồ, ở những khu vực được phép.
Rác và túi nilon từ nhà kính bị gió thổi xuống hồ là vấn đề thấy rõ ở nhiều đoạn bờ. Thu gom màng phủ, bao bì sau mỗi vụ không chỉ giữ cảnh đẹp mà còn giữ nguồn nước mà cả vùng hạ du dùng chung.
Mua đất, thuê đất gần hồ: những điều cần kiểm trước
Cảnh hồ Đa Nhim giữa đồi thông khiến nhiều người ở xa muốn mua đất làm nhà vườn, homestay hay trang trại gần mặt nước. Trước khi đặt cọc, nên kiểm kỹ những điểm sau, vì đất ven hồ chứa thuỷ điện có nhiều ràng buộc hơn đất thường.
- Thửa đất có nằm trong hành lang bảo vệ hồ chứa không. Hỏi phòng chuyên môn ở xã hoặc cơ quan quản lý đất đai, xem bản đồ địa chính và quy hoạch sử dụng đất hiện hành.
- Loại đất ghi trên giấy chứng nhận. Đất nông nghiệp ven hồ không tự nhiên được xây nhà; chuyển mục đích sử dụng phải theo quy hoạch và thủ tục, không phải lúc nào cũng được chấp thuận.
- Ranh giới thực tế so với mực nước cao nhất. Đến xem vào cuối mùa mưa, khi hồ đầy, để biết nước có lên sát hay ngập một phần thửa đất không. Mua vào mùa khô, nhìn bãi đất rộng, dễ đánh giá sai.
- Đường vào và quyền đi lại. Nhiều thửa đất chỉ đi được qua đất người khác hoặc qua lối mòn ven bờ; cần làm rõ lối đi hợp pháp.
- Nguồn nước sinh hoạt và tưới. Không mặc định được bơm nước hồ; hỏi xem khu vực có giếng, nước máy hay phải xin phép khai thác.
- Các công trình đã có trên đất. Chòi, nhà tạm dựng trên phần đất lòng hồ hoặc trong hành lang bảo vệ có thể bị buộc tháo dỡ, người mua thừa hưởng luôn rủi ro đó.
Trang không nêu giá đất và không khuyên mua hay không mua. Điều chắc chắn là với đất ven hồ, giấy tờ và quy hoạch quan trọng hơn cảnh đẹp; mọi thông tin nên kiểm ở cơ quan có thẩm quyền chứ không chỉ nghe người môi giới.
Giữ nguồn nước chung: việc của cả vùng
Hồ Đa Nhim nhận nước từ cả một lưu vực rộng, gồm rừng thông phía thượng nguồn, ruộng rau và khu dân cư trong thung lũng. Những gì xảy ra trên lưu vực, như phá rừng đầu nguồn, đất xói từ sườn đồi trồng rau, phân bón và thuốc trôi theo nước mưa, rác nhà kính bị gió cuốn, cuối cùng đều dồn về hồ. Đất xói làm bồi lắng lòng hồ, giảm dung tích; chất dinh dưỡng dư thừa có thể làm nước phú dưỡng, tảo phát triển.
Người trồng rau có thể góp phần bằng những việc không tốn kém: giữ dải cỏ, cây bụi ven suối thay vì cày sát mép nước; làm rãnh, bờ chắn giảm đất trôi trên ruộng dốc; thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật vào nơi quy định; không rửa bình phun ở suối. Chủ trại bò giữ phân, nước thải chuồng trại không chảy thẳng ra khe nước.
Những việc đó nghe nhỏ, nhưng cộng lại trên hàng nghìn hộ thì thành khác biệt thật cho chất lượng nước mà cả vùng cao nguyên lẫn đồng bằng phía đông dùng chung.
Câu hỏi thường gặp
Nông dân Đơn Dương có được bơm nước hồ Đa Nhim để tưới rau không?
Hộ ven hồ bơm nhỏ cho vườn mình là chuyện thường thấy, nhưng việc lấy nước quy mô lớn, đặt trạm bơm cố định hay đào kênh dẫn phải theo quy định về tài nguyên nước và bảo vệ hồ chứa. Trước khi đầu tư hệ thống lớn, nên hỏi Ủy ban nhân dân xã về giấy tờ cần có.
Vì sao mùa khô hồ Đa Nhim xuống thấp như vậy?
Vì trong mùa khô lượng nước sông suối đổ về hồ giảm mạnh, trong khi nước vẫn được lấy ra để phát điện và cấp cho vùng hạ du phía đông. Hồ tích nước trong mùa mưa chính là để dùng dần cho mùa khô. Năm mưa ít thì mặt hồ có thể xuống thấp hơn bình thường.
Đất lộ ra ven hồ mùa khô có trồng rau được không?
Đó là đất lòng hồ thuộc phạm vi công trình, không phải đất tự do. Có nơi được cho phép canh tác ngắn ngày theo điều kiện cụ thể, nhưng không được xây dựng, rào chiếm hay đổ đất lấn hồ. Muốn canh tác, hãy hỏi xã và đơn vị quản lý trước; người trồng tự chịu rủi ro ngập khi nước lên.
Làm sao biết hồ Đa Nhim sắp xả lũ?
Đơn vị vận hành phải thông báo trước cho chính quyền và người dân vùng hạ du theo quy định. Người dân theo dõi loa phát thanh xã, thông báo của thôn, của Ủy ban nhân dân xã và các kênh thông tin chính thức của tỉnh. Khi có thông báo, tránh xa lòng sông, không lội qua ngầm tràn.
Nước hồ Đa Nhim có dùng để uống không?
Hồ chứa thuỷ điện không phải nguồn nước uống trực tiếp. Muốn dùng làm nước sinh hoạt, nước phải qua hệ thống xử lý đạt chuẩn. Ở nông thôn, người dân thường dùng nước giếng, nước máy của các trạm cấp nước địa phương; nên hỏi xã về nguồn nước sạch tại thôn mình.
Người ở đồng bằng phía đông có liên quan gì tới hồ Đa Nhim?
Có. Nước sau khi chạy thuỷ điện chảy xuống vùng đồng bằng quanh Phan Rang và được dùng cho tưới tiêu, nơi rất khô hạn. Vì thế mực nước hồ và lượng nước xả qua nhà máy ảnh hưởng tới mùa vụ của nhiều nông dân dưới đó, không chỉ riêng người Đơn Dương.