Đỉnh đèo Ngoạn Mục là chỗ cao nguyên Lâm Đồng kết thúc đột ngột ở phía đông vùng Đơn Dương. Đứng ở đây, bạn nhìn xuống một vực sâu, thấy con đường uốn qua nhiều khúc cua tay áo, dải đường ống thép của thuỷ điện Đa Nhim lao xuống chân núi, và xa hơn là đồng bằng khô nắng của vùng Phan Rang, Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà.
Đây không phải khu du lịch mà là một điểm dừng trên quốc lộ 27, nơi người đi ô tô, xe máy hay xe khách tấp vào nghỉ chân trước khi đổ đèo hoặc sau khi vừa leo lên. Bài này nói về những gì nhìn thấy được, thời điểm hợp lý để dừng, và quan trọng nhất là dừng ở đâu cho an toàn, vì đây là đoạn đường có nhiều xe tải nặng.
Đỉnh đèo nằm ở đâu
Đèo Ngoạn Mục, còn được gọi là đèo Sông Pha theo tên vùng chân đèo, nối cao nguyên Lâm Đồng với vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Phần trên đèo thuộc vùng Đơn Dương, phía đông các xã D'Ran và Quảng Lập mới; phần thân đèo và chân đèo thuộc vùng Ninh Sơn của Ninh Thuận cũ, nay là tỉnh Khánh Hoà. Ranh giới hai tỉnh chạy qua khu vực gần đỉnh đèo.
Người địa phương thường gọi khu đỉnh đèo là Eo Gió. Tên này gắn với một nhà ga trên tuyến đường sắt răng cưa ngày trước và với những luồng gió mạnh thổi qua chỗ yên ngựa giữa hai sườn núi. Đứng ở đây vào mùa khô, bạn sẽ hiểu vì sao: gió từ phía duyên hải hắt lên rất mạnh, có lúc thổi xiêu người.
Tên Ngoạn Mục được giải thích phổ biến là bản dịch từ tên Bellevue người Pháp đặt, nghĩa là cảnh đẹp, đẹp mắt. Dù cách giải thích tên còn có chỗ bàn, ai đã đứng trên đỉnh đèo vào một ngày trời trong đều thấy cái tên ấy không quá lời.
Từ đỉnh đèo nhìn thấy gì
Vực sâu và những khúc cua tay áo. Con đường từ đỉnh đổ xuống uốn lượn qua sườn núi, từ trên cao nhìn rõ từng vòng cua nối nhau. Xe tải, xe khách bò chậm trên dốc trông nhỏ như đồ chơi. Đây là khung ảnh quen thuộc nhất của đèo.
Dải đường ống thuỷ điện Đa Nhim. Nước từ hồ Đa Nhim trên cao nguyên đi qua đường hầm xuyên núi, rồi theo đường ống thép áp lực lao xuống nhà máy đặt dưới chân đèo. Dải ống chạy thẳng theo sườn núi, nổi bật giữa màu rừng, nhìn được rõ từ nhiều điểm trên đèo. Nhà máy ở phía Khánh Hoà mới, không thuộc vùng Đơn Dương.
Đồng bằng duyên hải khô nắng. Ngày trời trong, bạn nhìn thấy vùng thấp phía đông với màu đất vàng khô, những dải ruộng, làng mạc. Vùng Ninh Thuận cũ nổi tiếng là nơi khô hạn nhất cả nước; sự đối lập giữa cao nguyên mát xanh sau lưng và đồng bằng nắng gắt phía trước là điều nhiều người nhớ nhất.
Mây và sương. Có những buổi sáng mây nằm dưới chân, đỉnh đèo như nổi trên biển mây. Có những buổi chiều sương mù từ dưới thung lũng bò lên, che hết tầm nhìn chỉ trong ít phút. Cảnh thay đổi rất nhanh, không đoán trước được.
Hai bên đèo, hai kiểu khí hậu
Đi qua đèo Ngoạn Mục là đi qua một ranh giới khí hậu rõ rệt. Phía trên là cao nguyên với không khí mát, cây thông, rau xanh. Chỉ sau mấy chục phút đổ dốc, bạn đã xuống vùng thấp nắng nóng, gió khô, cây bụi gai và xương rồng xuất hiện nhiều dần. Người đi xe máy cảm nhận rõ nhất: lên đèo mặc áo khoác, xuống chân đèo phải cởi ra vì nóng.
Lý do nằm ở địa hình. Khối cao nguyên chặn gió ẩm, làm mưa đổ nhiều ở một phía và để lại phía kia khô hạn. Khi đứng ở đỉnh đèo, bạn đứng đúng trên mép của bức tường tự nhiên ấy. Chuyên mục đất đai và khí hậu của trang có bài giải thích kỹ hơn vì sao Đơn Dương ấm và gió hơn Đà Lạt; ở đây chỉ cần nhớ chuẩn bị quần áo cho cả hai kiểu thời tiết trong cùng một chặng.
Cũng vì ranh giới này mà thời tiết trên đỉnh đèo rất thất thường. Bên dưới nắng chang chang, bên trên có thể đang mưa phùn hoặc sương mù dày. Ngược lại, có ngày Đơn Dương mưa mà xuống chân đèo trời vẫn khô. Đừng lấy thời tiết ở chỗ bạn vừa rời đi để đoán thời tiết ở chỗ sắp tới.
Lúc nào dừng ở đỉnh đèo là hợp
Buổi sáng, khoảng sau khi mặt trời lên một lúc, thường là thời điểm trời trong nhất ở mép đèo, nhìn được xa xuống đồng bằng. Ánh sáng từ phía đông chiếu ngược vào mắt nên ảnh chụp về phía biển có thể bị loá; nhiều người thích chụp dải đường ống và các khúc cua theo hướng xiên hơn.
Buổi chiều, ánh sáng thuận hơn cho ảnh nhìn về phía đông, nhưng sương mù và mây hay kéo lên từ cuối chiều, nhất là trong mùa mưa. Nếu bạn định đổ đèo sau khi dừng chân, đừng ở lại quá muộn. Đi đèo trong sương và bóng tối là chuyện không ai muốn.
Về mùa, những tháng cuối mùa mưa, đầu mùa khô thường cho bầu trời trong và rừng hai bên đèo còn xanh. Giữa mùa khô thì trời trong nhưng gió rất mạnh, bụi và nắng gắt khi xuống thấp. Giữa mùa mưa, cảnh xanh nhất nhưng tầm nhìn hay bị mây che, đường trơn, có nguy cơ sạt lở sau những trận mưa lớn.
Dừng xe ở đâu cho an toàn
Đèo Ngoạn Mục là trục vận tải chính chở rau từ cao nguyên xuống duyên hải và hàng hoá theo chiều ngược lại. Xe tải nặng, xe khách chạy suốt ngày đêm. Dừng chân đúng chỗ là điều quan trọng nhất:
- Chỉ dừng ở những chỗ có bãi đỗ, khoảng trống rộng tách hẳn khỏi mặt đường, nơi các xe khác cũng đang dừng.
- Không dừng ở khúc cua, đoạn khuất tầm nhìn, đoạn đường hẹp, kể cả chỉ để chụp vội một tấm ảnh.
- Không đứng ra mép đường hay ngồi trên lan can, hộ lan để chụp ảnh. Gió mạnh và xe lớn chạy qua tạo luồng hút rất nguy hiểm.
- Bật đèn khẩn cấp khi tấp vào và trước khi nhập lại làn; quan sát kỹ cả hai chiều, nhất là xe từ dưới dốc lên.
- Người đi xe máy không dựng xe giữa lề hẹp; dắt vào hẳn bãi trống.
- Không leo qua rào chắn, không đi xuống sườn vực để tìm góc ảnh. Sườn núi đất đá dễ sụt, cây bụi che miệng vực.
Ở các điểm dừng chân thường có hàng quán nhỏ bán nước, đồ ăn vặt và nông sản. Mua một chai nước ở đó cũng là cách ủng hộ người buôn bán ở nơi gió núi quanh năm.
Đỉnh đèo trong một chuyến đi dài
Với người đi từ Đà Lạt ra biển, đỉnh đèo là điểm dừng cuối cùng trên cao nguyên. Đây là lúc nên kiểm tra lại xe: phanh, lốp, đèn, mức nhiên liệu, rồi nghỉ ngơi đủ trước khi đổ một con dốc dài. Người lái ô tô số sàn hay số tự động đều nên chuẩn bị cách dùng phanh động cơ; chuyên mục này có bài riêng về đi đèo Ngoạn Mục an toàn.
Với người từ biển lên, đỉnh đèo là lúc thở phào sau đoạn leo dốc nóng máy. Nên cho xe nghỉ một chút, nhất là xe máy chở nặng hay xe ô tô đã leo liên tục trong nắng. Sau đó, chỉ chừng mươi phút là bạn đã vào vùng D'Ran với khu chợ, hồ Đa Nhim và thung lũng rau.
Những ai thích đường sắt có thể dành thêm thời gian đọc về tuyến răng cưa Tháp Chàm – Đà Lạt từng chạy qua đây. Đoạn leo đèo phía đông là đoạn dốc nhất của tuyến, đoàn tàu phải dùng ray răng cưa mới lên được. Dấu vết trên sườn đèo nay rất khó nhận ra, nhưng biết câu chuyện ấy, nhìn xuống con dốc sẽ thấy thêm một lớp nghĩa.
Chụp ảnh ở đỉnh đèo cho đẹp mà vẫn an toàn
Phần lớn ảnh đẹp ở đỉnh đèo Ngoạn Mục chụp được ngay từ các bãi dừng chân, không cần trèo ra mép vực. Ống kính góc rộng ôm được cả vực sâu, các khúc cua và đồng bằng phía xa; ống tele thì kéo gần dải đường ống thép hay một chiếc xe tải đang bò trên dốc, cho ảnh có điểm nhấn. Điện thoại đời mới với chế độ chụp xa cũng đủ dùng.
Ánh sáng thay đổi rất nhanh khi mây và sương di chuyển. Kiên nhẫn đứng chờ vài phút thường được một khoảnh khắc mây vừa tan, nắng chiếu xuống đúng dải ống hoặc một vòng cua. Nếu đi vào ngày gió mạnh, giữ chặt máy và điện thoại; nhiều người đã đánh rơi đồ xuống sườn núi mà không cách nào lấy lại.
Chụp người ở đỉnh đèo nên đứng phía trong bãi, quay lưng về phía núi chứ không phải đứng sát mép đường. Không dùng thiết bị bay khi chưa nắm quy định, vì khu vực có công trình thuỷ điện và đường dây điện cao thế. Không ngồi trên hộ lan, không thò người ra lan can để có góc lạ. Một tấm ảnh không đáng đổi bằng một rủi ro trên đoạn đèo có xe tải nặng chạy qua liên tục.
Ban đêm, nếu trời trong và không trăng, đỉnh đèo có thể nhìn thấy ánh đèn của vùng thấp phía dưới. Tuy vậy dừng chân ban đêm trên đèo chỉ nên làm ở bãi đỗ có người, xe có đèn đầy đủ, và không ở lâu; đổ đèo lúc khuya là việc nên tránh với người chưa quen đường.
Hàng quán, nông sản và người buôn bán ở điểm dừng
Quanh các điểm dừng chân trên đỉnh đèo thường có vài quán nhỏ, sạp hàng của người dân hai bên đèo. Họ bán nước uống, bắp nướng, khoai, trái cây và đôi khi cả rau củ từ Đơn Dương mang ra. Chiều ngược lại, có lúc cũng gặp sản vật vùng duyên hải như nho, táo, tỏi được mang lên. Hàng hoá và giá cả thay đổi theo mùa, theo người bán; nên hỏi giá trước khi mua để khỏi lấn cấn.
Những người bán hàng ở đây sống cùng gió núi quanh năm. Họ cũng là nguồn tin hữu ích: đường dưới đèo hôm nay có đoạn đang sửa không, phía trên mới mưa hay chưa, sương có dày không. Mua một chai nước rồi hỏi thăm vài câu, bạn có thêm thông tin thực tế mà bản đồ trên điện thoại không có.
Vệ sinh và rác là chuyện cần ý thức. Điểm dừng chân trên đèo không có hệ thống thu gom như khu đô thị. Bỏ rác vào thùng của quán nếu có, không thì mang theo xuống tới nơi có chỗ bỏ. Vỏ chai, túi nilon ném xuống sườn đèo sẽ nằm đó rất lâu và trôi theo nước mưa xuống các suối phía dưới.
Câu hỏi thường gặp
Đèo Ngoạn Mục thuộc tỉnh nào?
Đèo nằm trên ranh giới hai tỉnh. Phần đỉnh đèo phía trên thuộc vùng Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng; phần thân đèo và chân đèo thuộc vùng Ninh Sơn của Ninh Thuận cũ, từ 7/2025 là tỉnh Khánh Hoà. Con đường đi qua đèo là quốc lộ 27.
Eo Gió là ở đâu?
Eo Gió là tên quen gọi khu vực đỉnh đèo Ngoạn Mục, gắn với một nhà ga trên tuyến đường sắt răng cưa cũ và với những luồng gió mạnh thổi qua chỗ yên ngựa giữa hai sườn núi. Khi nghe người địa phương nói lên Eo Gió, thường là nói lên đỉnh đèo.
Nhà máy thuỷ điện Đa Nhim có ở Đơn Dương không?
Không. Hồ và đập Đa Nhim ở phía Đơn Dương, còn nhà máy đặt dưới chân đèo, thuộc phía Khánh Hoà mới. Nước đi từ hồ qua đường hầm xuyên núi rồi theo đường ống thép áp lực xuống nhà máy; dải ống này nhìn thấy rõ từ đỉnh đèo.
Có thể vào tham quan nhà máy thuỷ điện không?
Nhà máy thuỷ điện là công trình năng lượng quan trọng, không phải điểm tham quan tự do. Việc tham quan, nếu có, thường theo đoàn và có đăng ký với đơn vị quản lý. Khách lẻ nên ngắm từ xa trên đỉnh đèo hoặc từ đường công cộng.
Đi xe máy dừng chụp ảnh trên đèo có nguy hiểm không?
Nguy hiểm nếu dừng sai chỗ. Đèo có nhiều xe tải nặng và khúc cua khuất. Chỉ dừng ở bãi đỗ rộng tách khỏi mặt đường, không dừng ở khúc cua, không đứng ra mép đường hay ngồi trên hộ lan. Chụp ảnh từ chỗ an toàn vẫn đủ đẹp.
Trên đỉnh đèo có chỗ ăn uống không?
Ở các điểm dừng chân quanh đỉnh đèo thường có hàng quán nhỏ bán nước, đồ ăn nhẹ và nông sản. Số quán và giờ mở cửa thay đổi, nên mang sẵn nước uống. Muốn ăn bữa chính thì nên ăn ở khu D'Ran phía trên hoặc ở vùng chân đèo phía dưới.