Vùng rau Đơn Dương cần rất nhiều lao động theo mùa: làm đất, làm cỏ, trồng cây con, tỉa lá, cắt rau, nhổ củ, bó rau, phân loại ở vựa, bốc xếp lên xe. Người làm gồm nông dân địa phương đi làm thêm cho nhau, đồng bào Chu Ru và K'Ho ở các thôn trong vùng, cùng lao động từ các tỉnh khác lên làm theo đợt. Công thường trả theo ngày, theo buổi hoặc theo khối lượng.
Đây là kiểu việc làm linh hoạt: dễ vào, không cần bằng cấp, có tiền ngay sau mỗi ngày hoặc mỗi tuần. Đổi lại, thu nhập thất thường theo mùa vụ, ít khi có hợp đồng giấy, ít bảo hiểm, và có những rủi ro sức khoẻ thật như tiếp xúc thuốc bảo vệ thực vật, mang vác nặng, làm việc dưới nắng hoặc trong nhà kính nóng.
Bài này dành cho người đang tìm việc ở Đơn Dương lẫn chủ vườn cần thuê người: các loại việc, cách trả công phổ biến, chỗ ở, an toàn và quyền lợi cơ bản. Trang không nêu mức tiền công thật vì nó thay đổi theo mùa và theo từng nơi.
Các loại việc thường gặp
Bảng dưới gom những việc lao động mùa vụ hay làm ở vùng rau, kèm đặc điểm để người tìm việc biết mình hợp với việc nào.
| Loại việc | Làm ở đâu | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Làm đất, lên luống, phủ màng | Ruộng ngoài trời, nhà kính | Nặng, làm theo đợt đầu vụ |
| Trồng cây con, dặm cây | Ruộng, nhà kính | Cần khéo tay, cúi nhiều, làm nhanh |
| Làm cỏ, tỉa lá, buộc dây | Ruộng, nhà kính | Đều việc trong suốt vụ |
| Cắt rau, nhổ củ, bó rau | Ruộng | Cao điểm lúc thu hoạch, thường làm chiều mát hoặc sáng sớm |
| Phân loại, tỉa, đóng thùng | Vựa, cơ sở sơ chế | Làm theo ca, có khi tới khuya |
| Bốc xếp | Vựa, bãi xe | Nặng, ban đêm, trả theo chuyến hoặc theo khối lượng |
| Phun thuốc, bón phân | Ruộng, nhà kính | Cần hiểu biết và bảo hộ; nhiều chủ vườn tự làm |
| Chăm bò, cắt cỏ | Trại, hộ nuôi bò sữa | Đều đặn hằng ngày, có nơi bao ăn ở |
Người mới thường bắt đầu với làm cỏ, cắt rau, bó rau; người có sức khoẻ tốt hay nhận bốc xếp; người có kinh nghiệm được giao những việc cần kỹ thuật như trồng cây con trong nhà kính, buộc dây cà chua.
Cách trả công phổ biến
Công nhật. Trả theo ngày làm việc, thường từ sáng tới chiều có nghỉ trưa. Cách này phổ biến với làm cỏ, chăm sóc. Hai bên nên thống nhất giờ bắt đầu, giờ nghỉ, có bao bữa trưa hay không.
Công buổi, công giờ. Làm nửa ngày hoặc theo giờ, hay gặp khi cần người gấp lúc thu hoạch hoặc tại vựa.
Khoán theo khối lượng. Trả theo số ký rau cắt, số luống làm xong, số thùng đóng được, số chuyến bốc. Người làm nhanh được nhiều hơn; chủ vườn cần kiểm chất lượng để tránh làm ẩu cho nhanh.
Khoán cả việc. Một nhóm nhận làm trọn một việc như cắt hết một ruộng, dựng xong một nhà kính, rồi chia tiền trong nhóm. Thường có trưởng nhóm đứng ra nhận việc.
Trả theo tuần, theo đợt. Một số chủ vườn, vựa trả tiền cuối tuần hoặc cuối đợt thay vì mỗi ngày. Người làm nên ghi lại ngày công của mình để đối chiếu.
Ai đang làm những việc này
Lực lượng đông nhất là chính người dân trong vùng. Nhà có ít đất hoặc đang giữa vụ nhàn đi làm thuê cho nhà khác, rồi tới vụ mình lại thuê người. Kiểu đổi công, làm thuê qua lại giữa các hộ trong thôn đã có từ lâu, giúp cả thôn vượt qua những lúc thu hoạch dồn dập.
Đồng bào Chu Ru, K'Ho ở các thôn trong vùng cũng là lực lượng lao động quan trọng của vùng rau, vừa canh tác trên đất nhà vừa đi làm công cho các vườn lớn. Quan hệ giữa chủ vườn và người làm thuê là quan hệ lao động bình đẳng, cần được trả công đúng thoả thuận, tôn trọng phong tục và thời gian lễ hội của cộng đồng.
Nhóm thứ ba là lao động từ nơi khác đến, có người lên theo mùa thu hoạch rồi về quê, có người ở lại nhiều năm, thuê trọ, rồi lập nghiệp hẳn. Nhiều người hiện là chủ vườn ở Đơn Dương từng bắt đầu bằng việc đi làm thuê như thế. Sự pha trộn này làm cho chợ Thạnh Mỹ, chợ D'Ran có đủ giọng nói của nhiều vùng miền.
Người đi làm thuê nên hỏi rõ trước khi nhận việc
Phần lớn thoả thuận lao động mùa vụ là thoả thuận miệng. Hỏi rõ vài điều dưới đây giúp tránh hiểu lầm và tranh cãi về sau.
- Trả theo ngày, theo buổi hay theo khối lượng; nếu theo khối lượng thì cân, đếm thế nào.
- Giờ bắt đầu, giờ kết thúc, giờ nghỉ trưa; làm thêm giờ có tính thêm không.
- Có bao bữa ăn, nước uống, chỗ nghỉ trưa không.
- Trả tiền khi nào: cuối ngày, cuối tuần hay cuối đợt.
- Có phải phun thuốc, tiếp xúc hoá chất không; nếu có thì ai cấp đồ bảo hộ.
- Ai chịu chi phí nếu bị thương khi làm việc.
- Có chỗ ở không, nếu có thì điều kiện thế nào, có tính tiền không.
Nên ghi lại ngày công, khối lượng làm được vào sổ hoặc điện thoại, chụp lại tin nhắn thoả thuận nếu có. Những ghi chép đơn giản này là bằng chứng hữu ích nếu chẳng may xảy ra tranh chấp tiền công.
An toàn khi làm trong vườn rau và nhà kính
Rủi ro lớn nhất với người làm vườn rau là thuốc bảo vệ thực vật. Ngay cả người không trực tiếp phun cũng có thể tiếp xúc khi vào ruộng vừa phun, khi tỉa lá, cắt rau còn dính thuốc. Nguyên tắc chung: không vào ruộng ngay sau khi phun, hỏi chủ vườn ruộng nào vừa phun; mặc áo dài tay, đeo găng, khẩu trang; rửa tay sạch trước khi ăn uống, hút thuốc; tắm và giặt quần áo sau buổi làm.
Người được giao phun thuốc cần được hướng dẫn và có đồ bảo hộ đầy đủ: quần áo dài, ủng, găng tay chống hoá chất, khẩu trang phù hợp, kính. Không phun ngược chiều gió, không ăn uống khi đang phun, không để trẻ em, phụ nữ mang thai tiếp xúc. Khi có dấu hiệu chóng mặt, buồn nôn, khó thở, ngứa rát sau khi tiếp xúc hoá chất, phải ngừng ngay, rửa sạch và tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo bao bì thuốc để nhân viên y tế biết loại hoá chất.
Trong nhà kính, nhiệt độ buổi trưa có thể cao hơn hẳn bên ngoài, độ ẩm lớn. Làm việc lâu trong điều kiện đó dễ bị say nóng, mất nước. Nên làm vào sáng sớm và chiều mát, uống nước thường xuyên, nghỉ ở chỗ thoáng. Mang vác thùng rau, bao phân nặng thì giữ lưng thẳng, dùng sức chân, không cố quá sức; chấn thương lưng là bệnh nghề nghiệp phổ biến của người làm nông.
Chỗ ở cho lao động mùa vụ
Người từ nơi khác đến làm theo mùa thường ở nhà trọ quanh trung tâm các xã, gần chợ Thạnh Mỹ, D'Ran, hoặc ở ngay lán, nhà tạm chủ vườn bố trí. Chỗ ở chủ vườn bố trí tiện cho việc đi làm sớm nhưng cần bảo đảm điều kiện tối thiểu: an toàn, có nước sạch, nhà vệ sinh, không ở chung với kho phân bón, thuốc bảo vệ thực vật.
Người thuê trọ nên thoả thuận rõ tiền thuê, tiền điện nước, thời hạn, đặt cọc và trả cọc. Ở theo mùa thì hỏi xem có được thuê ngắn hạn theo tháng không. Theo quy định về cư trú, người đến ở tại nơi khác nơi thường trú trong một thời gian nhất định cần đăng ký tạm trú hoặc thông báo lưu trú; chủ nhà trọ thường hướng dẫn hoặc làm giúp. Thủ tục cụ thể nên hỏi công an xã nơi ở.
Với chủ nhà trọ, cho lao động mùa vụ thuê là nguồn thu đáng kể ở các khu trung tâm. Phòng ở sạch, có chỗ phơi đồ, có chỗ để xe máy, an toàn điện và phòng cháy là những điểm giữ được khách quay lại mỗi mùa.
Quyền lợi cơ bản và những điều chủ vườn nên làm
Lao động mùa vụ dù làm ngắn ngày vẫn là quan hệ lao động. Theo nguyên tắc chung của pháp luật lao động, người làm được trả công đúng thoả thuận, đúng hạn, được bảo đảm an toàn khi làm việc. Với công việc kéo dài hoặc thuê nhiều người, việc ký hợp đồng lao động bằng văn bản, tham gia bảo hiểm theo quy định là điều cần tìm hiểu. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian; chủ vườn, chủ vựa nên hỏi cơ quan lao động hoặc cán bộ xã.
Không sử dụng trẻ em làm những việc nặng nhọc, độc hại như phun thuốc, bốc xếp. Trẻ em trong gia đình phụ giúp việc nhẹ là chuyện thường ở nông thôn, nhưng không được ảnh hưởng tới việc học và sức khoẻ.
Chủ vườn giữ được người làm giỏi qua nhiều mùa thường là người trả công đúng hẹn, đối xử tôn trọng, cấp đồ bảo hộ, không bắt làm ruộng vừa phun thuốc. Trong vùng rau, tiếng tốt hay xấu của một chủ vườn lan rất nhanh qua những nhóm thợ, và lúc thu hoạch rộ, ai giữ được người làm là người không bị rau quá lứa.
Một ngày cao điểm thu hoạch ở vùng rau
Vào những đợt thu hoạch rộ, nhịp làm việc ở Lạc Lâm, Ka Đô hay Quảng Lập bắt đầu từ khi trời còn tối. Nhóm cắt rau có mặt ở ruộng lúc rau còn mát, lá chưa héo; người cắt, người bó, người xếp sọt chia nhau theo hàng luống. Xe công nông chạy qua lại giữa ruộng và đường lớn, chở những sọt đầy ra điểm tập kết.
Buổi trưa nắng lên, việc ngoài đồng chậm lại, nhiều nhóm nghỉ dưới bóng cây hay trong lán. Chiều mát lại tiếp tục cắt cho kịp chuyến xe tối. Ở các vựa dọc quốc lộ 27, từ chiều muộn tới khuya là giờ của người phân loại và đội bốc xếp. Nhiều người làm hai ca trong một ngày: sáng ở ruộng, tối ở vựa.
Nhịp làm việc dồn dập như vậy chỉ kéo dài theo đợt, rồi lại thưa đi khi ruộng đã cắt xong. Người làm lâu năm biết tranh thủ những đợt cao điểm để tích tiền, nhưng cũng biết giữ sức: ngủ đủ giữa hai ca, ăn uống đầy đủ, không cố nhận thêm việc khi cơ thể đã mệt. Tai nạn, chấn thương phần lớn xảy ra khi người làm quá sức, nhất là lúc chạy xe máy về nhà trong đêm sau một ca dài.
Câu hỏi thường gặp
Người mới đến Đơn Dương tìm việc làm thuê ở đâu?
Cách phổ biến là hỏi qua người quen, chủ nhà trọ, các nhóm thợ trong thôn, các vựa thu mua dọc quốc lộ 27 quanh Thạnh Mỹ, D'Ran, hoặc qua các nhóm tìm việc trên mạng xã hội của địa phương. Mùa thu hoạch rộ thường dễ tìm việc hơn. Nên đi làm thử vài ngày trước khi nhận việc dài.
Làm thuê vùng rau có được ký hợp đồng không?
Phần lớn việc ngắn ngày là thoả thuận miệng. Với việc kéo dài, làm cho cơ sở lớn, hợp tác xã hay công ty, người làm có thể đề nghị ký hợp đồng bằng văn bản. Dù không có hợp đồng giấy, nên ghi lại ngày công và thoả thuận trả công để làm bằng chứng khi cần.
Bị ngộ độc khi tiếp xúc thuốc bảo vệ thực vật thì làm gì?
Ngừng làm ngay, rời khỏi khu vực, cởi bỏ quần áo dính thuốc, rửa sạch da bằng nhiều nước. Nếu có dấu hiệu chóng mặt, buồn nôn, khó thở, co giật, phải đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay, mang theo bao bì hoặc nhãn thuốc. Không tự chữa theo kinh nghiệm truyền miệng.
Làm thuê theo mùa có phải đăng ký tạm trú không?
Theo quy định về cư trú, người đến ở nơi khác nơi thường trú trong thời gian nhất định cần đăng ký tạm trú hoặc được chủ nhà thông báo lưu trú. Chủ nhà trọ thường hướng dẫn thủ tục. Chi tiết về thời hạn và cách đăng ký nên hỏi công an xã nơi đang ở để làm đúng quy định hiện hành.
Chủ vườn có phải cấp đồ bảo hộ cho người làm không?
Khi giao việc có tiếp xúc hoá chất như phun thuốc, người sử dụng lao động có trách nhiệm bảo đảm an toàn, trong đó có trang bị bảo hộ phù hợp. Ngay cả khi không bắt buộc trong mọi trường hợp, cấp găng tay, khẩu trang, ủng là cách giữ sức khoẻ người làm và giữ người làm lâu dài.
Làm thuê vùng rau quanh năm có đủ việc không?
Việc nhiều nhất vào các đợt thu hoạch và chuẩn bị vụ mới; giữa vụ và mùa mưa có lúc ít việc hơn. Người làm lâu năm thường kết hợp nhiều loại việc: làm vườn, bốc xếp ở vựa, chăm bò, phụ thợ dựng nhà kính, để có thu nhập đều hơn trong năm.